HikoyaKIRISH
Ba’zi odamlar o‘q bilan o‘ladi.
Ba’zilari esa o‘qlar ichida tirik qoladi.
Men ikkinchisiman.
Ismimni aytishning hojati yo‘q. Chunki bu kitob mening ismim haqida emas. Bu kitob — o‘qlar ostida yotgan bir odamning qalbida nimalar kechgani haqida. O‘qlar tana bilan birga ruhni ham teshib o‘tgan paytda odam kimga aylanadi? Yoki o‘zligini butunlay yo‘qotadimi?
Men o‘sha kuni jang maydonida yotgan edim. Tuproq qon bilan aralashgan, osmon tutun bilan qoplangan edi. Atrofimdagi jasadlar orasida men ham bor edim. Lekin hali to‘liq o‘lmagan edim. O‘qlar tanamni teshib o‘tgan edi. Bir nechtasi suyakka yopishib qolgan, bir nechtasi esa ichkariga kirib ketgan edi. Nafas olishning o‘zi og‘riq edi. Har bir nafas — yangi jarohat.
Shunda ular keldi.
Avval otam. Keyin xotinim. So‘ngra esa bolam.
Ular menga qaradi. Men ularga. So‘z yo‘q edi. Faqat nigoh. Va o‘sha nigohda butun bir umr mujassam edi.
Bu kitob o‘sha nigohdan boshlandi.
BIRINCHI BOB
O‘qlar ostida
Avval ovoz keldi.
Keyin og‘riq.
Keyin esa xotira.
Quloqlarimda uzoqdan kelayotgan qichqiriqlar eshitilardi. Yoki bu shamolmi? Yo o‘zimning nolammi? Bilmadim. Ko‘zlarimni ochishga urindim. Og‘ir edi. Qovoqlarim go‘yo tosh bilan bosilgandek tuyulardi. Nihoyat ochilganda osmonni ko‘rdim. Lekin u osmon emasdi. Tutun edi. Qora, qalin va hidli tutun. Unga qon hidi, tuproq hidi va kuydirilgan go‘sht hidi aralashgan edi.
Men yotgan edim. Orqamda yer, ustimda og‘irlik. Harakat qilmoqchi bo‘ldim — tanam bo‘ysunmadi. Faqat boshimni biroz burishga muvaffaq bo‘ldim. Ko‘z oldimda bir necha jasad yotardi. Ulardan birining yuzi menga qaragan edi. Ko‘zlari ochiq. Lekin u endi hech narsani ko‘rmasdi.
Nafas oldim. Og‘riq to‘lqin bo‘lib tanamdan o‘tdi. Ko‘kragimning o‘ng tomonida bir narsa tiqilib qolgandek edi. Chap yonbog‘imda esa issiqlik tarqalardi. Qon oqayotganini sezdim. Avval issiq edi. Keyin asta-sekin soviy boshladi.
Shunda ular keldi.
Avval otam paydo bo‘ldi.
U mening oyog‘im tomonda turardi. Oq soqolli, keng yuzli, ko‘zlari chuqur edi. Ustida oddiy yung to‘n, boshida salla. Qo‘llari yon tomonida erkin osilib turardi. U menga qaradi. Gapirmadi. Lekin nigohida o‘sha eski so‘z mujassam edi:
«Sabr qil, bolam. Sabr — yengishning yarimidir.»
Men yutqinib yubordim. Og‘zim quruq edi. «Ota...» deb pichirlamoqchi bo‘ldim. Ovoz chiqmadi. Faqat havo chiqdi.
Keyin xotinim keldi.
U otamning yonida turdi. Boshiga yopinchiq olgan, yuzi ochiq edi. Ko‘zlarida yosh yo‘q edi. Faqat tinchlik. U menga qaradi va boshini biroz egdi. Xuddi uyda, kechqurun, men ishdan qaytganda qiladiganidek. Lekin bu yer jang maydoni edi. Bu yerda tinchlik bo‘lmasligi kerak edi.
Va nihoyat bolam paydo bo‘ldi.
U eng oldinda turdi. Kichkina. Boshida kichik salla, ustida oq ko‘ylak, beliga bog‘langan ip. Oyoqlarida oddiy charmi etik. Qo‘lida hech narsa yo‘q edi. Faqat ko‘zlari. Mening ko‘zlarimga o‘xshagan ko‘zlari.
U menga yaqinlashdi. Tizzasiga cho‘kdi. Kichkina qo‘lini mening peshonamga qo‘ydi. Issiq edi. Yoki sovuqmi? Bilmadim.
«Ota...» dedi u. Ovozi aniq eshitildi. Jang maydonidagi shovqin ichida ham aniq eshitilardi.
Men uning yuziga qaradim. Xotira to‘lqin bo‘lib keldi.
U kun yomg‘irli edi.
Biz hovlida o‘tirgan edik. Otam eshik oldida, qo‘lida tasbeh. Xotinim ichkarida non yopayotgan edi. Bolam esa mening yonimda, tuproqda o‘ynayotgan edi. U kichkina yog‘och qilich yasab olgan edi. Uni havoga ko‘tarib: «Men mujohidman!» deb baqirardi.
Men kulib yubordim.
«Mujohid bo‘lish uchun avval o‘zingni yengishing kerak, bolam», dedim.
U to‘xtadi. Qilichni pastga tushirdi. Menga qaradi.
«Qanday qilib, ota?»
«Nafsni yengib. G‘azabni yengib. Yolg‘onni yengib. Shunda sen haqiqiy jangchi bo‘lasan. Tashqi dushmandan oldin ichki dushmanni yenggan odam — haqiqiy g‘olibdir.»
U bosh irg‘adi. Keyin yana qilichini ko‘tardi. Lekin endi sekinroq silkitar edi.
Otam o‘sha payt gapirdi. Ovozi past, lekin aniq edi:
«Jang maydonida o‘qdan ko‘ra xavfliroq narsa bor, bolam. Bu — niyatning buzilishi. Agar niyat sof bo‘lmasa, g‘alaba ham mag‘lubiyatdir.»
Men bosh irg‘adim. O‘sha payt bu so‘zlar menga oddiy nasihatdek tuyulgan edi. Endi esa ular tanamga sanchilgan o‘qlardan ham og‘irroq edi.
Xotinim eshikdan chiqdi. Qo‘lida issiq non. Uni bolamga uzatdi. Bolam nonni olib, avval menga, keyin otamga uzatdi. So‘ng o‘zi tishladi. Oddiy harakat. Lekin o‘sha oddiy harakatda butun bir dunyo bor edi.
U kun biz hali tinch edik.
U kun urush hali uzoqda edi.
U kun men hali o‘qlar ostida yotmagan edim.
Hozir esa yotardim.
Bolamning qo‘li hali ham peshonamda edi. U menga qaradi va dedi:
«Ota, turing. Hali erta.»
Men uning ko‘zlariga qaradim. Ichida savol bor edi. «Nega bu yerdasiz?» degan savol. «Nega bizni himoya qila olmadingiz?» degan savol. Lekin u so‘ramadi. Faqat turishimni aytdi.
Otamning ovozi eshitildi:
«Agar turmoqchi bo‘lsang — tur. Lekin bilib tur: har bir qadamning hisobi bor. Har bir qasosning narxi bor. Har bir nafasning mas’uliyati bor.»
Xotinim indamadi. Faqat nigohi bilan gapirdi. «Men sizni kutaman», degan nigoh. «Lekin to‘g‘ri yo‘lda kutaman», degan nigoh.
Men ko‘zlarimni yumdim.
Og‘riq kuchaydi.
Xotira chuqurlashdi.
Va men tushundim: bu o‘lim emas. Bu — tanlov.
O‘qlar ostida yotgan odam uchun eng og‘ir narsa — o‘lish emas.
Eng og‘ir narsa — tirik qolib, nima uchun tirik qolganini anglashdir.
Men ko‘zlarimni ochdim.
Ruhlar hali ham turardi.
Jang maydoni hali ham tutun ichida edi.
Va men... hali ham nafas olayotgan edim.
Men yana ko‘zlarimni yumdim.
Lekin bu safar qorong‘ulik kelmadi. Xotira keldi.
U kun erta tong edi.
Hovlidagi tol daraxtining soyasi hali qisqa edi. Otam tahorat olib, namozga turgan edi. Men ham uning yonida saf tortgan edim. Bolam esa orqamizda, sajdagohning chetida o‘tirib, barmoqlari bilan tuproqni ovora qilardi. Xotinim ichkarida, lekin ovozini eshitib turardik. U Qur’on tilovat qilayotgan edi. Ovozi past, lekin aniq edi.
Namozdan keyin otam qo‘llarini yuziga surdi va dedi:
«Bugun bozorga boramiz. Senni ham olib ketaman.»
Bolamning ko‘zlari porladi. U sakrab turdi.
«Men ham, ota? Men ham boraman!»
Otam kulimsiradi. «Sen hali yoshsan. Avval onangga yordam ber. Non yopishni o‘rgan. Jangchi bo‘lishdan oldin oilasiga foydali bo‘lishni o‘rgan.»
Bolam biroz xafa bo‘ldi. Lekin e’tiroz bildirmadi. Faqat boshini pastga tushirdi. Men uning yelkasiga qo‘l tekkizdim.
«Keyinroq olib boramiz», dedim. «Hozir onangga yordam ber. Bu ham jihodning bir qismi.»
U menga qaradi. Ko‘zlarida savol bor edi. Lekin so‘ramadi. Faqat bosh irg‘adi va ichkariga yugurdi.
Otam menga qarab dedi:
«Bolani erta chiniqtirish kerak. Lekin shoshilmaslik kerak. Daraxt ildiz otmasa, shamolga dosh berolmaydi.»
Men bosh irg‘adim. O‘sha payt bu so‘zlar menga oddiydek tuyulgan edi. Endi esa ularning og‘irligini his qilardim.
Jang maydoniga qaytdim.
Bolamning qo‘li hali ham peshonamda edi. U menga tikilib turardi. Ko‘zlarida yosh yo‘q edi. Faqat kutish. Xuddi o‘sha tongdagi kabi — savol so‘ramay, javob kutayotgandek.
Otam gapirdi. Ovozi endi aniqroq eshitilardi:
«Turg‘in. Agar turmasang, bu yerda qolasan. Lekin bilib tur — tirik qolishning o‘zi najot emas. Niyatni to‘g‘rilamasang, tiriklik ham azobdir.»
Xotinim bir qadam oldinga keldi. U tizlanib, mening yonimga o‘tirdi. Boshini egib, peshonamga lablarini tekkizdi. Issiq edi. Yoki menga shunday tuyuldimi?
U pichirladi:
«Agar qaytsangiz... to‘g‘ri yo‘ldan qayting. Bizni o‘ylamang. Biz allaqachon o‘z joyimizdamiz. Siz esa hali yo‘ldasiz.»
Men uning yuziga qaradim. Gapirmoqchi bo‘ldim. Lekin tilim qimirlamadi. Faqat ko‘zlarim bilan javob berdim.
Bolam qo‘lini olib, turdi. U bobosining yoniga bordi va uning qo‘lidan ushladi. Keyin menga qaradi.
«Ota, men sizga ishonaman», dedi. «Lekin ishonchimni oqlang.»
Shunda ular yo‘qola boshladi.
Avval bolam. Keyin xotinim. Eng oxirida otam.
Otam yo‘qolishidan oldin oxirgi marta gapirdi:
«O‘qlar tanani teshib o‘tadi. Lekin niyatni teshib o‘tgan o‘q — eng xavflisidir. Uni top. Uni tortib ol. Aks holda u seni ichingdan yeydi.»
Ular butunlay yo‘qoldi.
Men yolg‘iz qoldim.
Jang maydonidagi tutun biroz tarqalgandek tuyuldi. Uzoqdan ovozlar eshitila boshladi. Otlarning kişnashi. Qilichlarning jarangi. Odamlarning baqiriqlari.
Men qo‘limni yerda paypasladim. Barmoqlarim sovuq tuproqqa tegdi. Keyin bir narsaga tegdi. Yog‘och. Qilich dastasi edi.
Og‘riq kuchaydi. Lekin men uni e’tiborsiz qoldirdim. Qo‘limni qilichga mahkam bog‘ladim. Tirsagimga suyanib, tanamni ko‘tarmoqchi bo‘ldim. Birinchi urinishda yiqildim. Ikkinchi urinishda tizzamga turdim. Uchinchi urinishda esa... oyoqqa turdim.
Tanam titrardi. Og‘zimdan qon chiqdi. Lekin men turdim.
Atrofimga qaradim. Jasadlar. Tutun. Olov. Va uzoqda — hali ham davom etayotgan jang.
Men birinchi qadamni tashladim.
Oyog‘im qonga botdi. Lekin men yiqilmadim.
Ikkinchi qadam.
Uchinchi.
Har bir qadamda otamning ovozi eshitilardi:
«Niyatni to‘g‘rila...»
Har bir qadamda xotinimning nigohi ko’rinardi:
«To‘g‘ri yo‘ldan qayting...»
Har bir qadamda bolamning ovozi eshitilardi:
«Ishonchimni oqlang...»
Men yurdim.
O‘qlar tanamda edi.
Lekin men endi yotmagan edim.
IKKINCHI BOB
Qonli tong
Tong otganda men allaqachon jang maydonidan chiqib ketgan edim.
Orqamda tutun, oldimda esa noma’lum yo‘l bor edi. Tanam og‘riydi. Har qadamda yangi og‘riq paydo bo‘lardi. Lekin to‘xtamadim. To‘xtash — o‘lim demak edi. O‘lim esa hali menga ruxsat berilmagan edi.
Uzoqda qishloq ko‘rindi. Tutun chiqmayotgan, tinch qishloq. Men u tomon yurdim.
Eshik oldida bir kampir turardi. U meni ko‘rib, qo‘rqib ketdi. Orqaga chekindi.
«Qo‘rqmang...» dedim. Ovozim xirillagan edi. «Men dushman emasman.»
Kampir to‘xtadi. Ko‘zlari kisilib, menga qaradi. Keyin bosh irg‘adi va eshikni ochdi.
«Kirin. Suv beraman.»
Men ichkariga kirdim. Oyog‘imtaqqa yiqilib tushdi. Ko‘z oldim qorong‘ilashdi.
Oxirgi eshitganim kampirning ovozi edi:
«Bu yigit o‘qlar bilan to‘la... Lekin hali nafas olayapti. Subhanalloh...»
Ko‘zlarimni ochganimda avval shiftni ko‘rdim.
Keyin hidni sezdim — o‘t o‘choq hidi, quritilgan o‘t-xashak va biroz sirka.
Tanam og‘riydi. Lekin bu oldingi og‘riq emasdi. Bu — yuvilgan, bog‘langan, biroz engillashgan og‘riq edi. Kimdir yaralarimni tozalagan ekan.
Boshimni burdim. Yonida kampir o‘tirardi. Qo‘lida kichik piyola. U menga qaradi.
«Tirdingizmi?»
Men bosh irg‘adim. Gapirishga madorim yo‘q edi.
Kampir piyolani labimga yaqinlashtirdi.
«Ich. Bu dorili suv. Og‘riqni biroz bosadi.»
Ichdim. Achchiq edi. Lekin issiq. Tomog‘imdan o‘tgach, tanamda issiqlik tarqaldi.
«Ismingiz nima?» deb so‘radi kampir.
Men javob bermadim.
U bosh irg‘adi.
«Aytmasangiz ham bo‘ladi. Men ko‘p narsani bilmayman. Lekin bir narsani bilaman — siz oddiy jangchi emassiz. O‘qlaringizning joylashuvi... oddiy askarniki emas.»
Men uning yuziga qaradim.
Kampir davom etdi:
«Sizni topganimda deyarli o‘lik edingiz. Lekin ko‘zlaringiz ochiq edi. Xuddi kimnidir kutayotgandek. Kimni kutayotgan edingiz?»
Men javob bermadim.
Lekin ichimda ovoz eshitildi.
Bolamning ovozi:
«Ishonchimni oqlang...»
Kampir turdi.
«Hozircha dam oling. Kechqurun yana kelaman. Agar tursangiz — yaxshi. Agar tirmasangiz... Alloh rahmat qilsin.»
U chiqib ketdi.
Eshik yopildi.
Men shiftga tikilib yotdim.
Tanamdagi o‘qlar endi chiqarib tashlangan edi. Lekin ularning joyi qolgan edi. Har nafasda eslatardi.
Tashqarida shamol esardi.
Uzoqdan itlarning vovullashi eshitilardi.
Men yopiq ko‘zlarim bilan yana o‘sha jang maydonini ko‘rdim.
Tutun.
Qon.
Va uchta ruh.
Ular endi yo‘q edi.
Lekin men ularni hali ham his qilardim.
Kechqurun kampir qaytib keldi.
Qo‘lida non va biroz pishloq.
«Yey olasizmi?»
Men bosh irg‘adim.
U nonni uzatdi. Men zo‘rg‘a tishladim. Og‘zim quruq edi. Non go‘yo toshdek edi.
Kampir o‘tirib qoldi.
«Bugun qishloqqa odamlar keldi. Jangdan qochganlar. Ular aytishicha, sizning tarafingiz yutqazgan ekan. Ko‘p odam o‘lgan.»
Men nonni tishlashda davom etdim.
Kampir gapini to‘xtatmadi:
«Ular orasida bir yigit bor edi. U sizni so‘radi. «O‘qlar bilan to‘la, lekin o‘lmagan odamni ko‘rdingizmi?» deb. Men javob bermadim. Chunki bilmasdim — siz dushmanmisiz yoki do‘st.»
Men boshimni ko‘tardim.
«U yigit nima dedi?»
Kampir biroz o‘ylanib qoldi.
«Ismini aytmadi. Lekin ko‘zlarida g‘azab bor edi. U sizni qidirayotganga o‘xshardi. Yomon niyat bilan.»
Men nonni qo‘ydim.
Ichkarida bir narsa qimirlagandek bo‘ldi.
Qasosmi?
Yoki qo‘rquvmi?
Kampir turdi.
«Men qari odamman. Ko‘p narsani ko‘rganman. Jangchilar keladi, ketadi. Ba’zilari o‘ladi, ba’zilari tirik qoladi. Lekin ba’zilari... tirik qolgani holda o‘lik yuradi. Siz shulardan emassiz, degan umiddaman.»
U chiqib ketdi.
Men yolg‘iz qoldim.
Tashqarida oy chiqqan edi.
Yorug‘lik derazadan tushib, yotgan joyimni yoritardi.
Men qo‘limni ko‘kragimga qo‘ydim.
Yaralar og‘riydi.
Lekin ichimdagi og‘riq undan kuchliroq edi.
Otam aytgan edi:
«Niyatni to‘g‘rila...»
Men hali niyatimni to‘g‘rilamagandim.
Men hali nima uchun tirik qolganimni bilmasdim.
Faqat bilardim — kimdir meni qidirayotgan edi.
Va u yaxshi niyat bilan qidirayotgani yo‘q edi.
Tong otganda men turdim.
Oyog‘im titrardi. Lekin ushlab turdi.
Kampir hali uxlayotgan edi. Men ovozsiz eshikni ochdim va tashqariga chiqdim.
Havo sovuq edi.
Nafasim bug‘ bo‘lib chiqardi.
Uzoqda tog‘lar ko‘rinardi. Ularning orqasida esa... noma’lum yo‘l.
Men birinchi qadamni tashladim.
Orqamda qishloq qoldi.
Oldimda esa savol.
Kim meni qidirayotgan edi?
Nima uchun?
Va eng muhimi — men endi kim edim?
O‘qlar chiqarib tashlangan edi.
Lekin ularning izi qolgan edi.
Tana bilan birga qalbda ham.
Men yurdim.
Va bilardim: bu yo‘l oson bo‘lmaydi.
UCHINCHI BOB
Izquvar
Ikkinchi kuni tushda men daryo bo‘yiga yetib keldim.
Suv sovuq va toza edi. Daryo suvi tizzalarimgacha kelardi. Sovuq edi. Teri qotib, ichkariga o‘tib ketayotgandek tuyulardi. Lekin men sezmasdim. Chunki ko‘z oldimdagi odam meni sovuqdan ham kuchliroq muzlatib qo‘ygan edi.
U otining jilovini qo‘yib yubordi. Ot boshini egib, suvdan ichishga kirishdi. Yigit esa sekin menga qarab yurdi. Qilichini hali yechmagan edi. Qo‘li dastasida, barmoqlari sekin-sekin qisilib-ochilib turardi. Bu — urishga tayyor odamning harakati edi. Lekin ko‘zlarida urishdan boshqa narsa ham bor edi. Iztirob. G‘azab. Va eng xavflisi — taniqlilik.
Men uni taniydim.
Ismi — Solih.
Bir yil oldin birgalikda bir qishloqni himoya qilgan edik. U o‘ng tarafimda turardi. Qilichini men bilan bir xil usulda silkitardi. Kechalari bir xil nonni bo‘lib yegandik. Bir kuni u mening yaralarimni bog‘lagan edi. Men ham uning otasidan kelgan xatni o‘qib bergan edim. U o‘qiy olmasdi. Men o‘qiganman.
Endi esa u mening oldimda turardi. Va ko‘zlarida o‘sha kunlardagi do‘stlikdan asar ham qolmagan edi.
«Sen tirik ekansan», dedi u. Ovozi past, lekin titroqsiz edi. «Men seni o‘lik deb o‘ylagan edim. Jang maydonida sening joyingni ko‘rganman. O‘qlar... ko‘p edi. Oddiy odam o‘lardi. Sen esa...»
U to‘xtadi. Nafasi biroz og‘irlashdi.
«Sen esa yurasan. Xuddi hech narsa bo‘lmagandek.»
Men javob bermadim. Og‘zimni ochishga madorim yo‘q edi. Tomog‘im qurib qolgan, tilim go‘yo toshga yopishib qolgandek edi. Faqat tikilib turdim. Ichkarida esa bir narsa qimirlay boshladi. Bu qo‘rquv emasdi. Bu — uyat edi. Solihning ko‘zlari menga oyna bo‘lib turardi. Va o‘sha oynada men o‘zimni ko‘rdim: o‘qlar bilan to‘la, lekin tirik. Boshqalar esa... yo‘q.
Solih yana bir qadam yaqinlashdi. Suv uning etiklarini ho‘lladi. U sezmasdi.
«Sen bilasanmi, o‘sha jangda kimlar o‘ldi?» deb so‘radi. Ovozi endi biroz balandroq edi. «Yosir o‘ldi. Uning yuzi yarimga bo‘lingan edi. Halim o‘ldi. U sen bilan birga turgan edi. Oxirgi marta seni chaqirganini eshitdim. «Aka!» deb baqirgan edi. Sen javob bermading. Chunki sen allaqachon yiqilgan eding. Lekin o‘lmagan eding.»
U to‘xtadi. Qo‘lini yumdi.
«Men ularning jasadlarini ko‘mganman. Sen esa... yo‘qolibsan. Xuddi yer yutib yuborgandek. Endi esa mana, daryo bo‘yida turibsan. Tirik. Nafas olayotgan. Va men senden javob kutaman.»
Men nihoyat gapirdim. Ovozim xirillagan, tanib bo‘lmaydigan darajada bo‘g‘iq edi.
«Men... bilaman.»
«Nimani bilasan?»
«Ular o‘lganini.»
Solih kulimsiradi. Lekin bu kulgi emasdi. Bu — achchiq, zaharli bir ifoda edi.
«Bilasan. Lekin nima uchun sen tirik qolding? Nima uchun Alloh seni olib ketmadi? Nima uchun men ularning jasadlarini ko‘mishim kerak edi, sen esa hali ham yurasan?»
Savol havoda osilib qoldi.
Men javob topa olmadim. Chunki o‘zim ham shu savolni berib yurgan edim. Nega men? Nega ular emas? Nega bolamning qo‘li peshonamda paydo bo‘ldi, lekin ularning ruhi kelmadi? Nega men tanlov oldim, ular esa yo‘q?
Solih kutmadi. U birdan hujum qildi.
Qilich havoda yalt etdi. Men zo‘rg‘a chekindim. Qilich yelkamdan o‘tib, orqamdagi havo kesib o‘tdi. Ikkinchi zarba. Men yana orqaga tashlandim. Oyog‘im sirpanchiq toshda sirg‘alib ketdi. Tizzam suvga botdi. Sovqlik butun tanamga tarqaldi.
Solih ustimga otildi. Qilichini yuqoriga ko‘tardi. Quyosh nuri qilichning o‘tkir chetiga tushib, ko‘zlarimni qamashtirdi. Shu payt men uning yuzini aniq ko‘rdim. Ko‘zlarida yosh yo‘q edi. Faqat qaror. U meni o‘ldirishga tayyor edi. Lekin bu qasos emasdi. Bu — adolat deb o‘ylagan narsasi edi.
Qilich tushayotgan paytda men uning ko‘zlariga qaradim va dedim:
«Sen meni o‘ldirsang ham... savolingga javob topmaysan.»
Solih to‘xtadi.
Qilich havoda qotib qoldi.
U nafas olayotganini eshitdim. Og‘ir, titragan nafas.
«Nima deding?»
«Sen meni o‘ldirsang, men o‘laman. Lekin sen hali ham bilmaysan — nima uchun men tirik qoldim. Va nima uchun ular o‘ldi. O‘lik odam senga javob bera olmaydi, Solih.»
U qilichni pastga tushirdi. Lekin qo‘yib yubormadi.
«Unda gapir. Hozir gapir. Aks holda men sening tilingni kesib, keyin o‘ldiraman. Javobni o‘likdan ham olaman.»
Men tizzamga turdim. Suv oqardi. Tanamdagi bog‘langan yaralar nam tortib, og‘riydi. Lekin men e’tibor bermadim. Endi gapirishim kerak edi. Chunki bu odam meni o‘ldirish uchun emas, balki o‘zining ichidagi teshikni to‘ldirish uchun kelgan edi. Va men bilardim — agar men yolg‘on gapirsam, u sezadi. Agar rost gapirsam... u meni tushunmasligi mumkin.
«Men o‘lmoqchi edim», dedim sekin. «O‘qlar kirganda... men Allohdan o‘limni so‘radim. Chunki og‘riqdan charchagan edim. Lekin o‘lim kelmadi. O‘rniga... ular keldi.»
Solihning qoshi chimirildi.
«Kimlar?»
«Otam. Xotinim. Bolam.»
Havo og‘irlashdi. Solih bir og‘iz ham gapirmadi. Faqat tikilib turdi. Men davom etdim. Endi to‘xtab bo‘lmasdi.
«Ular ruh edi. Men yotgan joyimda turib, menga qarashardi. Bolam mening peshonamga qo‘l qo‘ydi. Issiq edi. U dedi: «Ota, turing. Hali erta.» Otam dedi: «Niyatni to‘g‘rila. Aks holda tiriklik ham azobdir.» Xotinim esa... u indamadi. Faqat nigohi bilan aytdi — to‘g‘ri yo‘ldan qayt.»
Solih sekin bosh chayqadi.
«Sen aqldan ozgansan. Og‘riqdan. Qon yo‘qotishdan. Ruhlar... jang maydonida ruhlar yurmaydi.»
«Bilaman», dedim. «Men ham shunday deb o‘ylagan edim. Lekin ular bor edi. Men ularning ovozini eshitdim. Men ularning issiqligini sezdim. Va eng muhimi — men ularning nigohidagi savolni ko‘rdim. Ular mendan so‘ramadi. Lekin savol bor edi. «Nega sen tiriksan?» degan savol.»
Solih qilichini qiniga soldi. Bu safar sekin, ehtiyotkorlik bilan. Keyin menga qo‘l uzatdi.
«Tur.»
Men uning qo‘lidan ushladim. Oyog‘imga turdim. Oyog‘im titrardi. Solih meni ushlab turdi. Bir lahza ikkimiz suv ichida, bir-birimizga yaqin turdik. Uning nafasi yuzimga tegdi. Issiq edi. Janggacha bo‘lgan kunlardagi kabi.
«Men senga ishonmayman», dedi u sekin. «Lekin hozircha o‘ldirmayman. Chunki agar sen rost gapirayotgan bo‘lsang... unda bu men o‘ylagandan ham og‘irroq ish. Agar yolg‘on gapirayotgan bo‘lsang... men seni topaman. Va o‘sha payt qilichni to‘xtatmayman.»
U meni qo‘yib yubordi. Otiga qarab yurdi. Ot hali ham suv ichayotgan edi. Solih otga minib, menga qaradi.
«Bugun kechqurun qishloqqa kel. Tepalikdagi eski tegirmon. Agar kelmasang — bilaman, sen yolg‘onchi ekansan. Agar kelsang... gaplashamiz. Rostini aytasan.»
U otni mahmadona qildi. Ot suvdan chiqib, qirg‘oqqa chiqdi. Solih orqasiga qaramadi. Lekin men bilardim — u eshitayotgan edi.
Men suv ichida qoldim.
Sovuq endi sezilardi.
Tana titrardi.
Lekin ichimda boshqa bir narsa titrardi.
Bu qo‘rquv emasdi.
Bu — umid edi.
Kichkina, zaif, o‘qlar ostida qolib ketgan umid.
Men suvdan chiqdim.
Kiyimlarim og‘ir edi. Har qadamda suv oqib turardi. Lekin men yurdim. Tepalik tomon. Eski tegirmon tomon.
Chunki endi bilardim:
Javob meni kutayotgan edi.
Va men undan qocholmasdim.
Tegirmon uzoqdan ko‘rindi.
Eski, yarim buzilgan, tomi oqib ketgan. Atrofida quruq o‘tlar. Shamol esganda, tegirmonning qanotlari sekin qimirlar, xuddi kimdir ichkarida yurayotgandek tovush chiqarardi.
Men yaqinlashdim.
Eshik ochiq edi. Ichkaridan tutun hidi kelardi. Kimdir olov yoqqan edi.
Ichkariga kirdim.
Solih olov oldida o‘tirardi. Yonida ikkita non, bir qopchiq suv. U menga qaradi. Bosh irg‘adi.
«Kelding.»
«Keldim.»
U nonni uzatdi.
«Ye. Keyin gaplashamiz.»
Men nonni oldim. Tishladim. Bu safar non toshdek emasdi. Oddiy non edi. Lekin og‘zimda ta’mi yo‘q edi. Chunki endi gaplashish vaqti kelgan edi. Va men bilardim — bu gaplashuv oson bo‘lmaydi.
Solih olovga qarab turdi.
«Gapir. Hamma narsani. Yolg‘onsiz.»
Men nafas oldim.
Va boshladim.
Bu safar to‘xtovsiz.
Bu safar rost.
TO‘RTINCHI BOB
Olov oldida
Olov yoriqlari Solihning yuziga tushib turardi. Yarim yuzi yorug‘, yarim yuzi qorong‘i. Xuddi uning ichidagi ikki xil odamdek. Bir tomonda men bilan non bo‘lib yegan do‘st, ikkinchi tomonda esa meni o‘ldirishga bir qadam qolgan odam.
Men nonni qo‘ydim. Endi yeyishning vaqti emasdi. Endi gapirishning vaqti edi. Va men bilardim — agar bu gapda birorta yolg‘on bo‘lsa, u sezadi. Solih yolg‘onni hidlaydigan odam edi. Jangda ham shunday edi. Dushman pistirmaga yotganda, u birinchi bo‘lib sezardi. Endi esa o‘sha sezgirlik menga qarshi ishlamoqda edi.
«Gapir», dedi u. Ovozi past, lekin buyruqdek edi. «Hamma narsani. Boshidan.»
Men olovga qaradim. Tonggi alanga xotiramlarni yoritib yuborgani kabi, bu olov ham ichimdagilarni tashqariga chiqarishga majbur qilardi.
«Jang boshlanganda men o‘ng qanotda edim», dedim sekin. «Yosir chapimda, Halim orqamda. Biz birinchi hujumni qaytardik. Ikkinchisini ham. Uchinchi hujumda esa... ular otliq qo‘shin bilan kelishdi. Biz kutmagan edik. Otlarning tuyog‘i yerni tebratdi. Men qichqirdim. «Safni zichlang!» deb. Lekin ovozim shovqin ichida yo‘qoldi.»
Solih indamadi. Faqat tinglardi. Ko‘zlari meni qo‘yib yubormasdi.
«Birinchi o‘q Yosirning bo‘yniga tegdi. U hech narsa demay yiqildi. Men uni ushlab qolmoqchi bo‘ldim. Ushlolmadim. Ikkinchi o‘q mening yelkamga sanchildi. Og‘riqdan tizzam bukildi. Halim mening ustimga yiqildi. U allaqachon o‘lik edi. Uning qoni yuzimga sachradi. Issiq edi. Keyin sovidi.»
Men to‘xtadim. Nafas olish og‘irlashgan edi. Olovning issiqligi yuzimni kuydirardi, lekin ichimdagi sovuqlik undan kuchliroq edi.
«Men yiqildim. Orqamda yer, ustimda jasadlar. O‘qlar ketma-ket kelardi. Birinchisi qovurg‘amga tegdi. Ikkinchisi sonimga. Uchinchi... uchinchi o‘qni sezmadim ham. Faqat nafas olish qiyinlashdi. Ko‘z oldim qorong‘ilasha boshladi. Men o‘layotganimni bildim. Va... tinchlandim.»
Solihning qoshi chimirildi.
«Tinchlanding?»
«Ha. Chunki og‘riq to‘xtaydi deb o‘yladim. Endi hech narsa sezilmaydi deb o‘yladim. Lekin xato qilgan ekanman. Og‘riq to‘xtamadi. O‘rniga... ular keldi.»
Men Solihning yuziga qaradim. U ishonmasdi. Lekin tinglardi. Bu muhim edi.
«Avval otam paydo bo‘ldi. U mening oyog‘im tomonda turardi. Ustida o‘sha eski to‘ni, boshida sallasi. U menga qaradi va dedi: «Sabr qil, bolam. Sabr — yengishning yarimidir.» Men uning ovozini eshitdim. Aniq eshitdim. Keyin xotinim keldi. U indamadi. Faqat boshini egdi. Xuddi uyda, men kechqurun ishdan qaytganda qiladiganidek. Va eng oxirida... bolam.»
Ovozom biroz titrab ketdi. Men uni ushlab qoldim.
«Bolam eng oldinga keldi. Tizzasiga cho‘kdi. Kichkina qo‘lini mening peshonamga qo‘ydi. Issiq edi. U dedi: «Ota, tur. Hali erta.» Keyin otam yana gapirdi. «Agar turmoqchi bo‘lsang — tur. Lekin bilib tur: har bir qadamning hisobi bor. Har bir qasosning narxi bor.» Xotinim esa oxirgi marta menga qaradi va pichirladi: «Agar qaytsang... to‘g‘ri yo‘ldan qayt.»»
Solih uzoq indamadi. Olov yoriqlari uning ko‘zlarida raqsga tushardi. Nihoyat u gapirdi:
«Sen aqldan ozgansan. Yoki yolg‘on gapiryapsan. Ruhlar jang maydonida odam bilan gaplashmaydi.»
«Bilaman», dedim. «Men ham shunday deb o‘ylagan edim. Lekin ular bor edi. Men ularning issiqligini sezdim. Men ularning nigohidagi savolni ko‘rdim. Ular mendan so‘ramadi. Lekin savol bor edi. «Nega sen tiriksan?» degan savol. Men o‘sha savolga javob topa olmadim. Hali ham topa olmayapman.»
Solih turdi. Olov atrofida aylanib yura boshladi. Qilichining dastasini barmoqlari bilan silardi. Bu — u o‘ylayotganda qiladigan odat edi. Jangdan oldin ham shunday qilardi.
«Aytaylik, sen rost gapiryapsan», dedi u sekin. «Aytaylik, ruhlar keldi. Aytaylik, ular senga «tur» dedilar. Unda nima uchun? Nima uchun sen? Nima uchun Yosir emas? Nima uchun Halim emas? Nima uchun yuzlab odamlar emas? Nima uchun aynan sen?»
Savol xuddi o‘qdek sanchildi.
Men javob bermadim. Chunki javobim yo‘q edi. Bu savol meni o‘qlar chiqarib tashlanganidan beri ta’qib qilardi. Nega men? Nima uchun Alloh menga muddat berdi? Nima uchun bolamning qo‘li aynan mening peshonamga qo‘yildi?
Solih to‘xtadi. Mening oldimga keldi. Tizlanib, yuzimga yaqinlashdi. Ko‘zlari qon to‘la edi.
«Sen bilasanmi... men ularning jasadlarini qanday ko‘mganimni? Yosirning yuzi yo‘q edi. Men uning jasadini tanib bo‘lolmadim. Faqat bo‘ynidagi dog‘idan tanidim. Halimning qo‘lida sen bergan tasbeh bor edi. Men uni yechib oldim. Hozir ham yonimda.»
U to‘nining ichidan kichik tasbehni chiqardi. Qora marjonlar. Men tanidim. Bir yil oldin Halimga o‘zim bergan edim.
«Men bu tasbehni har kuni ushlayman», deb davom etdi Solih. Ovozi endi titroq edi. «Va har safar sening yuzingni ko‘raman. Sen tiriksan. Ular o‘lik. Bu adolatsizlik. Bu... bu menga sig‘maydi.»
Men tasbehga qaradim. Keyin Solihning ko‘zlariga.
«Unda nima qilmoqchisan?» deb so‘radim. «Meni o‘ldirmoqchimisan? O‘ldirsang, tasbeh senga javob beradimi? Yosirning yuzi qaytadimi? Halim tiriladimi?»
Solihning qo‘li titrab ketdi. Tasbeh marjonlari bir-biriga urilib, mayin tovush chiqardi. U tasbehni mushtiga qisib oldi.
«Bilmayman», dedi u bo‘g‘iq ovozda. «Bilmayman nima qilishni. Men faqat bilaman — sen tiriksan. Va bu menga og‘riq beradi. Har kuni. Har soat. Har nafasda.»
U o‘rnidan turdi. Orqasiga o‘girildi. Yelkalari qaltirardi. Men birinchi marta tushundim: bu odam mendan nafratlanmayotgan edi. U azob chekayotgan edi. Va uning azobi mening tirikligimdan tug‘ilgan edi.
Men ham turdim. Oyog‘im og‘riydi. Lekin ushlab turdi.
«Solih», dedim. «Men ham bilmayman nima uchun tirik qolganimni. Men ham har kecha o‘sha savol bilan uxlayman. Lekin bir narsani bilaman. Agar men o‘lganimda... sening azobing to‘xtamasdi. U faqat boshqa joyga ko‘chardi. Meni o‘ldirish — yara ustiga tuz sepishdir. Yara bitmaydi. Faqat achishadi.»
U sekin orqasiga o‘girildi. Ko‘zlarida yosh bor edi. Birinchi marta.
«Unda nima qilay?» deb so‘radi. Ovozi bolanikiga o‘xshab qolgan edi. «Nima qilay, ayt. Sen ayt. Chunki men endi bilmayman.»
Men olovga qaradim. Alanga endi kichrayib qolgan edi. Xuddi bizning gaplarimiz uni bostirgandek.
«Menga muddat ber», dedim. «Men o‘zimga berilgan muddatni tushunishim kerak. Nima uchun tirik qolganimni bilishim kerak. Agar topsam — senga aytaman. Agar topa olmasam... o‘zim kelaman. Va sen o‘zing qaror qilasan.»
Solih uzoq tikilib turdi. Keyin sekin bosh irg‘adi.
«Qancha muddat?»
«Bilmayman. Lekin qochmayman. Yashirinmayman. Sen meni istalgan payt topishing mumkin.»
U tasbehni yana to‘niga soldi. Keyin menga qarab dedi:
«Agar yolg‘on gapirgan bo‘lsang... men seni topaman. Va o‘sha payt rahm qilmayman.»
«Agar yolg‘on gapirgan bo‘lsam», dedim, «o‘zim ham rahm qilishni xohlamayman.»
Olov so‘ndi.
Qorong‘ulik tegirmonni qopladi.
Faqat derazadan tushayotgan oy nuri bizning yuzlarimizni yoritardi.
Solih eshik tomon yurdi. Chiqishdan oldin to‘xtadi. Orqasiga qaramadi.
«Men kutaman», dedi. «Lekin uzoq kutmayman.»
U chiqib ketdi.
Otining tuyog‘i toshga urilgan tovush eshitildi. Keyin jimlik cho‘kdi.
Men yolg‘iz qoldim.
Olovning kulini oyoq uchida bosib, tashqariga chiqdim. Oy to‘liq edi. Yer yorug‘. Uzoqda tog‘lar qora siluet bo‘lib turardi.
Men boshimni ko‘tarib, osmongga qaradim.
Va pichirladim:
«Ayt... nima uchun? Nima uchun men? Nima qilishimni xohlaysan?»
Javob kelmadi.
Faqat shamol esdi.
Va shamol ichida bolamning ovozi eshitilgandek bo‘ldi:
«Ota, turing. Hali erta...»
Men yurdim.
Qorong‘u ichiga.
Javob izlab.
BESHINCHI BOB
Maryam
Tog‘ etagidagi g‘or sovuq edi.
Devorlardan nam sızib turardi. Men burchakka chimilib o‘tirgan edim. Tizzalarimni quchoqlab, peshonamni ularga qo‘ygancha. Tashqarida shamol qoyalarni silab o‘tayotgan edi. Ichkarida esa jimjitlik hukm surardi. Lekin bu jimjitlik menga tinchlik bermasdi. Chunki jimjitlikda uning ovozi eshitilardi.
Maryam...
Ismini ichimda takrorlaganimda tanam og‘riydi.
Na o‘qlarning og‘rig‘i, na yaralarning ızisi — hech narsa uning ismi keltirgan og‘riqqa yetisha olmasdi. O‘qlar tanani teshib o‘tgan edi. Uning yo‘qligi esa ruhni.
Men ko‘zlarimni yumdim.
Va u keldi.
Bu safar ruh emasdi.
Xotira edi.
U kun bahor edi.
Hovlidagi olcha daraxti gullagan, shamol oq gullarni sochib yuborayotgan edi. Maryam eshik oldida turardi. Boshiga oq yopinchiq olgan, yuzida esa kichik bir tabassum. Men uni uzoqdan kuzatib turgan edim. U meni sezib qoldi. Boshini egib, keyin ko‘zlarini ko‘tardi.
«Nima deb qarayapsiz?» deb so‘radi.
«Seni deb», dedim.
U kulib yubordi. Ovozi mayin edi.
«Har kuni shunday qilasiz. Charchamaysizmi?»
«Charchamayman. Chunki har gal yangi narsa topaman.»
U yaqinlashdi. Meni ko‘zlarimga tikilib turdi. Keyin pastroq ovozda dedi:
«Bir kun men bo‘lmayman. O‘shanda ham shunday qila olasizmi?»
Men o‘sha payt jiddiy qabul qilmagan edim.
«Sen doim bo‘lasan», deb javob bergan edim.
Endi esa... endi u yo‘q edi.
Va men hali ham unga qarab turgan edim. Bo‘sh hovoda.
G‘orda ko‘zlarimni ochdim.
Ko‘ksim og‘riydi. Qo‘limni bosdim. Yara emasdi. Boshqa narsa edi.
Men devordan bir bo‘lak ko‘mirni oldim. Devorga yozmoqchi bo‘ldim. Qo‘lim titrardi. Lekin yozdim. To‘rt qator:
Yuragimda yarang hali bitmagan,
Tunlar bo‘yi ismingni chaqiraman.
O‘qlar tanamni teshdi, lekin bilgin,
Sening sevginsiz men o’laman.
Yozib bo‘lgach, qo‘limni tushirdim.
Harflar qorong‘uda deyarli ko‘rinmasdi. Lekin men bilardim — ular bor. Xuddi uning yo‘qligi borligidek.
Tashqarida tosh o‘pirilib tushgan tovush eshitildi.
Men boshimni ko‘tardim. Xanjarimni ushladim. Lekin bu safar hujum kutmadim. Ichkarida g‘alati bir tinchlik bor edi. Xuddi u meni qo‘riqlayotgandek.
Eshik og‘zida soyali siymo paydo bo‘ldi.
Kampir edi.
U ichkariga kirdi. Ko‘zlari meni, keyin devordagi yozuvni ko‘rdi. Hech narsa demadi. Faqat yonimga kelib o‘tirdi. Qo‘lidagi xaltadadan kichik non va xurmo chiqardi. Oldimga qo‘ydi.
«Ye», dedi.
Men nonni olmadim.
Kampir bosh irg‘adi.
«Ismi Maryam edi, shundaymi?»
Men keskin unga qaradim.
«Qayerdan bilasiz?»
«Sen uxlab yotganingda gapirgan eding. Uning ismini chaqirgan eding. Bir necha marta.»
Men boshimni pastga tushirdim. Uyatmi, og‘riqmi — bilmadim. Faqat yashirgisi kelgan narsam oshkor bo‘lgani uchun ichim ezildi.
Kampir sekin gapini davom ettirdi:
«Men qari ayolman. Ko‘p erlarni ko‘rganman. Ba’zilari urushdan qaytib, xotinini unutadi. Ba’zilari esa... unuta olmaydi. Sen ikkinchisidan ekansan. Bu yaxshi ham, yomon ham.»
«Nima uchun yomon?»
«Chunki unuta olmagan odam yashashni ham bilmaydi. U faqat eslaydi. Va eslash — ba’zan tiriklikdan ham og‘irroq bo‘ladi.»
Men nonni oldim. Zo‘rg‘a tishladim. Ta’mi yo‘q edi. Faqat quruq massa.
Kampir turdi.
«Men ketaman. Lekin senga bir narsa aytaman. Agar shu og‘riq bilan yursang — u seni yeydi. Agar shu og‘riqni yo‘lga aylantirsang — u seni olib boradi. Tanlov sening qo‘lingda.»
U chiqib ketdi.
Orqasida faqat shamol tovushi qoldi.
Men yana devordagi to‘rt qatorga qaradim.
Keyin ko‘zlarimni yumdim.
Va pichirladim:
«Maryam...
Men hali ham turibman.
Lekin bu turish — sening uchun.
Faqat sening uchun.»
G‘or jimjit edi.
Lekin men bilardim — u eshitgan edi.
Tong otganda men g‘ordan chiqdim.
Quyosh qoyalarning uchiga tegib turardi. Yer hali ham sovuq edi. Men pastga, vodiy tomon yura boshladim. Bu safar qochib emas. Izlab.
Nimani izlayotganimni hali aniq bilmasdim.
Lekin bilardim:
Agar Maryamning sevgisini haqiqatan abadiy deb bilsam — unda men o‘lishga haqqim yo‘q edi.
Va yashashim kerak edi.
Hatto og‘riq bilan bo‘lsa ham.
Oyog‘im tagida toshlar shiqillardi.
Har qadamda uning ismi eshitilardi.
Maryam.
Maryam.
Maryam.
Va men yurdim.
OLTINCHI BOB
Sog‘inchning og‘irligi
Vodiyga tushganimda quyosh allaqachon tepaga ko‘tarilgan edi. Yer qizib, havo og‘irlashgan, nafas olish biroz qiyinlashgan edi. Men sekin yurardim. Oyog‘im hali to‘liq bitmagan yaralarni eslatib turardi, lekin to‘xtamasdim. To‘xtash — o‘ylash demak edi. O‘ylash esa — Maryam demak edi. Va Maryam haqida o‘ylash... tanamdagi barcha o‘qlardan kuchliroq og‘riq keltirardi. Lekin har qadamda barirbir uni o’ylardim.
Men daryo bo‘yiga yetib keldim. Suv tinch oqardi. Qirg‘oqqa tiz cho‘kib, suvdan hovuchlab ichdim. Sovuq suv tomog‘imdan o‘tayotganda ko‘zlarimni yumdim. Va yana u keldi.
Bu safar xotira emasdi.
Bu safar — sog‘inchning o‘zi edi.
U mening yonida o‘tirgandek tuyuldi. Boshini mening yelkamga qo‘ygandek. Nafasini sezgandek bo‘ldim. Issiq edi. Tanish edi. Men qo‘limni uzatib, uning qo‘lini ushlamoqchi bo‘ldim. Havoni ushladim. Bo‘shliqni.
Og‘zimdan beixtiyor ovoz chiqdi:
«Qayerdasan...?»
Javob yo‘q edi. Faqat daryoning shaldiroq tovushi. Men boshimni pastga egib, suvga qaradim. Suv yuzida o‘z aksimni ko‘rdim. Soqol o‘sgan, yuzi ozgan, ko‘zlari cho‘kib ketgan bir odam. Bu men edimmi? Yoki urush mendan qoldirgan soyami?
Keyin o‘rnimdan turdim va yura boshladim.
Tushga yaqin kichik bir qishloqqa yetib keldim. Uylar past, loydan qurilgan, tomlari qamish. Odamlar kam edi. Ko‘pchiligi urushga ketgan yoki qaytib kelmagan bo‘lsa kerak. Bir necha kampir eshik oldida o‘tirib, ip yigirardi. Bolalar esa uzoqroqda, chang ichida o‘ynardi.
Men qishloq chetidagi eski bir uy oldida to‘xtadim. Eshik ochiq edi. Ichkaridan non hidi kelardi. Men ostonada turib qoldim. Kirishga jur’atim yetmadi. Chunki ichkarida oila bo‘lishi mumkin edi. Oila esa... menga eng og‘ir narsa edi.
Shu payt eshikdan bir ayol chiqdi. Yosh emas, lekin hali qari ham emas. Boshiga qora yopinchiq olgan. Meni ko‘rib, biroz orqaga chekindi.
«Nima kerak?» deb so‘radi ehtiyot bilan.
«Suv...» dedim. Ovozim xirillagan edi. «Agar bo‘lsa.»
Ayol bir zum meni ko‘zdan kechirdi. Keyin bosh irg‘adi va ichkariga kirdi. Birozdan keyin qo‘lida sopol piyola bilan chiqdi. Menga uzatdi. Men rahmat aytib, ichdim. Suv oddiy edi, lekin hozir menga sharbatdek tuyuldi.
«Qayerdan kelgansiz?» deb so‘radi ayol.
«Uzoqdan.»
U bosh irg‘adi. Ko‘proq so‘ramadi. Faqat dedi:
«Ichkarida non bor. Agar och bo‘lsangiz...»
Men bosh chayqadim.
«Rahmat. Menga kerak emas.»
Aslida och edim. Lekin non yeyish — yashash demak edi. Yashash esa hozir menga xiyonatdek tuyulardi. Maryam yo‘q edi. Men qanday qilib oddiygina non yeb, oddiygina yashashim mumkin edi?
Ayol mening ko‘zlarimga qaradi. Uzoq qaradi. Keyin sekin dedi:
«Siz urushdan qaytgansiz. Ko‘zlaringizdan bilinib turibdi. Lekin tanangizdan ko‘ra ko‘zingiz ko‘proq yaralangan.»
Men javob bermadim.
U davom etdi:
«Mening erim ham ketgan edi. Qaytib kelmadi. Uch yil bo‘ldi. Men hali ham har kechasi eshik tomon qarab o‘tiraman. Balki kelarmikan deb. Kelmasligini bilaman. Lekin baribir kutaman.»
Uning ovozida yig‘i yo‘q edi. Faqat charchoq. Uzoq yillik, suyakka singib ketgan charchoq.
Men piyolani qaytarib berdim.
«Rahmat», dedim va orqaga o‘girildim.
«Kuting», dedi ayol.
Men to‘xtadim.
U ichkariga kirib, birozdan keyin kichik bir xurmo chiqardi. Menga uzatdi.
«Oling. Yo‘lda kerak bo‘ladi.»
Men xurmoni oldim. Barmoqlarimiz bir lahza tegib qoldi. Uning qo‘li issiq edi. Men darrov qo‘limni tortib oldim. Xuddi kuydirgandek.
Ayol tushundi. Bosh irg‘adi.
«Ismi nima edi?»
Men indamadim.
U takror so‘ramadi. Faqat dedi:
«Alloh sabr bersin. Sabr berganiga ham shukr qiling. Chunki ba’zi odamlarga hatto sabr ham berilmaydi.»
Men bosh irg‘adim va ketdim.
Orqamda uning nigohini his qilib turardim. Lekin orqaga qaramadim.
Qishloqdan chiqib, tog‘ yo‘liga kirganimda quyosh botishga yuz tutgan edi. Osmon qizarib, bulutlar olovdek yonardi. Men bir katta toshning soyasiga o‘tirib dam oldim. Xurmoni ochib, birini og‘zimga soldim. Shirin edi. Lekin ta’mi yo‘q edi. Chunki og‘zimda boshqa ta’m bor edi — Maryamning nonining ta’mi.
U non yopganda, men doim yonida turardim. U kulib, «Uzoqdan hidini sezib kelasiz», derdi. Men esa «Hidini emas, seni sezib kelaman», derdim. U qizarib, boshini chayqardi. Lekin ko‘zlarida sevinch porlardi.
Endi esa... endi nonning hidi ham, uning kulgisi ham yo‘q edi. Faqat xotira qolgan edi. Va xotira — eng shafqatsiz narsa edi. U senga baxtli lahzalarni ko‘rsatardi. Keyin esa ularning endi yo‘qligini eslatardi.
Men tizzamga boshimni qo‘yib o‘tirdim.
Ko‘zlarimni yumdim.
Va pichirladim:
«Maryam...
Agar bilganimda — o‘sha oxirgi tongda seni uzoqroq quchoqlagan bo‘lardim.
Agar bilganimda — o‘sha oxirgi kechada seni uzoqroq kuzatgan bo‘lardim.
Agar bilganimda...»
So‘zlar tomog‘imda tiqilib qoldi.
Ko‘zlarimdan yosh kelmadi. Yosh allaqachon qurib qolgan edi. Faqat ichimda bir narsa ezilib, maydalanib, changga aylanardi.
Men o‘rnimdan turdim.
Qorong‘u tushayotgan edi. Yo‘l endi deyarli ko‘rinmasdi. Lekin men yurishda davom etdim. Chunki to‘xtash — uning yo‘qligini yanada kuchliroq his qilish demak edi. Yurish esa... hech bo‘lmaganda bir muddat unutishga yordam berardi.
Uzoqda bir chiroq ko‘rindi.
Kichkina, tebranib turgan chiroq.
Men u tomon yurdim.
Chiroq eski bir karvonsaroy oldida yonardi. Eshik ochiq, ichkaridan otlarning kişnashi va odamlarning past ovozlari eshitilardi. Men ostonada to‘xtadim. Kirishga ikkilanib qoldim. Odamlar orasida bo‘lish — yana og‘riq demak edi. Lekin tashqarida qolish ham xavfli edi. Tungi sovuq yaralarimni ochishi mumkin edi.
Ichkariga kirdim.
Katta xona yarim qorong‘u edi. O‘rtada katta o‘choq, atrofida bir necha odam o‘tirardi. Ular meni ko‘rib, bir zum jim qolishdi. Keyin yana gaplashishda davom etishdi. Men burchakka o‘tirib oldim. Hech kim yaqin kelmadi. Yaxshi ham bo‘ldi.
Bir muddat o‘tgach, xizmatkor yigit oldimga keldi.
«Biror narsa buyurasizmi?»
«Suv», dedim.
U bosh irg‘adi va ketdi. Qaytib kelganida qo‘lida nafaqat suv, balki kichik bir non ham bor edi. Men nonni qaytarib bermoqchi bo‘ldim. Lekin u dedi:
«Mehmon uchun. Xo‘jayin aytgan.»
Men nonni oldim. Zo‘rg‘a tishladim. Bu safar ochligim yengdi. Non quruq edi, lekin qorinni to‘ldirdi. Suvni ichib, devorga suyanib o‘tirdim. Ko‘zlarim og‘irlashdi. Uyqu bosdi. Lekin uxlamoqchi emasdim. Uxlasam — tush ko‘rardim. Tushda esa u kelardi. Va tong otganda yana yo‘qolardi. Bu har safar meni o‘ldirardi. Qaniydi o’sha tushlarimda uni ko’rib o’lganimda.
Shu payt yon tarafimdagi stolga bir odam o‘tirdi. Yuzini aniq ko‘rmadim. Faqat ovozini eshitdim.
«Sen o‘sha... o‘qlar ostidan tirik chiqqan odammisan?»
Men sekin boshimni burdim.
Odam yuzini chiroqqa tutdi. Tanish emasdi. Lekin ko‘zlarida qiziqish bor edi.
«Nima deb yuribsiz?» deb so‘radim ehtiyot bilan.
U kulimsiradi.
«Bu yerda hammaga ma’lum. Solih aytib yuribdi. «O‘qlar bilan to‘la, lekin o‘lmagan odam» deb. Ba’zilar seni avliyo deb o‘ylaydi. Ba’zilar esa... xoin.»
Men indamadim.
U davom etdi:
«Men ikkinchisiga qo‘shilmayman. Chunki xoinlar odatda tirik qolishni juda xohlashadi. Sen esa... ko‘zlaringda o‘lim tilagi bor. Bu xoinlikka o‘xshamaydi.»
U o‘rnidan turdi. Ketishdan oldin past ovozda dedi:
«Ehtiyot bo‘l. Seni qidirayotganlar bor. Faqat Solih emas. Boshqalar ham. Ular sening tirikligingni o‘zlari uchun xavf deb bilishadi. Agar imkon topsang — yo‘qol. Uzoqroqqa ket.»
U chiqib ketdi.
Men qorong‘u burchakda yolg‘iz qoldim. Nafasim og‘irlashgan edi. Endi nafaqat ichki og‘riq, balki tashqi xavf ham bor edi. Lekin eng qizig‘i shundaki... men qo‘rqmadim. Qo‘rquv uchun ichimda joy qolmagan edi. Hammasini Maryamning yo‘qligi egallab bo‘lgan edi.
Men ko‘zlarimni yumdim.
Va pichirladim:
«Agar kelishsa...
Meni o‘ldirishsin.
Lekin avval menga ruxsat bersinlar...
Sening ismingni oxirgi marta chaqirib qo‘yay.»
Hech kim eshitmadi.
Faqat o‘choqdagi olov xirillardi.
Va men o‘sha xirillash ichida uning ovozini eshitgandek bo‘ldim:
«Yashagin...»
Bu safar men javob berdim.
Ichiki ovoz bilan:
«Sen yo‘qsan.
Qanday yashayin?»
Javob kelmadi.
Faqat shamol eshikdan kirib, chiroqni tebratdi.
Va men yana bir bor tushundim —
bu og‘riq hech qachon ketmasligini.
U men bilan birga yurishini.
Va men uni ko‘tarib yurishim kerakligini.
Hatto u meni ezib tashlasa ham.
Ertalab karvonsaroydan chiqdim.
Havo tiniq, osmon esa g‘ayrioddiy darajada ko‘k edi. Men yo‘lning boshida to‘xtab, uzoqqa qaradim. Oldimda ikki yo‘l bor edi. Biri qishloqlarga, odamlarga olib borardi. Ikkinchisi esa tog‘larga, yolg‘izlikka.
Men ikkinchisini tanladim.
Chunki hozir odamlar orasida yurishga kuchim yetmasdi.
Menga jimjitlik kerak edi.
Jimjitlikda u bilan yolg‘iz qolish kerak edi.
Hatto u yo‘q bo‘lsa ham.
Men tog‘ tomon yura boshladim.
Har qadamda uning ismi eshitilardi.
Maryam.
Maryam.
Maryam.
Va men bilardim —
bu ism meni yo o‘ldiradi,
yo haqiqatan tiriltiradi.
Hozircha esa...
faqat og‘riq edi.
Lekin bu og‘riq mening yagona tirik ekanligimning isboti edi.
davomi bor
nashr etilgan holida o'qishga tayyor
Davominiyam chiqaraszmi togda nma bolishi qiziq Xotinini sognb nmalar qilb yurpti i nma sabab ozini ayblayapti qiziqq🤔
Kitob maʼqul kelganidan hursandman🙂 Albatta davomi ham bor
Oqiyotkanimda haligi qishloqdegi ayol bilan qoladimi shuYergachamidi sevgisi depman😄🤦🏻♀️
davomini ancha kutib qoldik ln
Tez orada joylanadi ) Qiziqish va kutish uchun alohida tashakkurlar