Hikoya2-bob. Do'st Niqobidagi Dushman
Inson hayotida shunday lahzalar bo'ladiki, u kimga ishonishni, kimdan uzoqlashishni bilmay qoladi. Men ham ana shunday davrni boshdan kechirganman.
Atrofimdagi odamlar ko'p edi. Har kuni birga kulardik, birga yurardik, kelajak haqida gaplashardik. O'shanda ular umrboqiy do'stlarimdek tuyulardi. Ularning har bir so'ziga ishonardim. Chunki qalbimda shubha yo'q edi.
Ammo ishonchning eng katta dushmani — ikkiyuzlamachilik ekan.
Bir kuni kichkina bir voqea hammasini o'zgartirdi. Men o'zim uchun muhim bo'lgan bir sirni eng yaqin deb bilgan insonimga aytdim. U esa ko'zimga qarab:
— Xavotir olma, bu gap ikkimizning oramizda qoladi, — dedi.
Men unga ishondim.
Oradan bir necha kun o'tgach, o'sha sirni boshqalarning og'zidan eshitdim.
Avvaliga quloqlarimga ishonmadim. Balki tasodifdir, deb o'yladim. Ammo ular aytayotgan gaplar aynan men aytgan so'zlar edi. Hatto ayrim joylari kulgi qilib aytilayotganini ko'rdim.
O'sha paytda yuragimni alam bosdi. Sirning oshkor bo'lgani emas, unga ishonib aytganim og'riq berdi.
Shunda tushundim: ba'zi odamlar sirni saqlay olmagani uchun emas, balki ishonchning qadriga yetmagani uchun uni sotadi.
Keyingi kunlarda u inson bilan yana uchrashdim. U hech narsa bo'lmagandek kulib salom berdi. Go'yo hech qanday xato qilmagandek o'zini tutardi.
Men esa uning yuziga qarab bir narsani angladim.
Niqob.
Insonning yuzidagi tabassum har doim ham qalbidagi niyatni aks ettirmas ekan.
Shundan keyin men odamlarni sinay boshladim. Kimdir faqat manfaati uchun yaqinlashishini, kimdir esa qiyin kuningda sekin uzoqlashishini ko'rdim. Oldin buni tasodif deb o'ylardim, endi esa bu ularning asl fe'li ekanini tushundim.
Hayot menga muhim bir saboq berdi.
Haqiqiy do'st sen kulayotganingda emas, yig'layotganingda bilinadi. Muvaffaqiyatga erishganingda seni olqishlaydiganlar ko'p bo'ladi. Ammo yiqilganingda qo'lingdan ushlab turadigan insonlar sanoqli bo'ladi.
Men endi odamlarni yo'qotishdan qo'rqmay qo'ydim.
Chunki ba'zan hayotingdan ketgan inson — yo'qotish emas, aksincha, yutug'ing bo'ladi.
Har bir ketgan inson ortidan xafa bo'lish shart emas. Ayrimlari hayotingdan chiqib ketishi bilan qalbingdagi og'irlik ham chiqib ketadi.
Shu kundan boshlab bitta qaror qildim: ishonchimni endi har kimga bermayman. Uni qadrlaydigan insonga beraman.
Chunki ishonch — pul emas, yo'qotsang yana topiladigan narsa emas. U bir marta sinsa, uni avvalgidek tiklash juda qiyin.
O'sha kundan keyin men yolg'iz qolishdan qo'rqmadim.
Ikkiyuzlamachi insonlar orasida yashagandan ko'ra, yolg'iz yashash ba'zan ancha xotirjam ekan.
Niqob Tushgan Kun
Har bir yolg'onning bir kuni bor.
Har bir niqobning ham.
O'sha kun oddiy kunlardan biri edi. Havo salqin, osmon bulutli edi. Hech kim bu kun kimningdir haqiqiy qiyofasi ochiladigan kun bo'lishini tasavvur ham qilmagan edi.
Men odatdagidek o'z ishlarim bilan band edim. Endi oldingidek hech kimning ortidan yugurmas, hech kimga o'zimni majburlab yoqtirishga urinmasdim. Kim meni qadrlasa, men ham uni qadrlardim. Kim qadrlamasa, uning ortidan vaqtimni sarflamasdim.
Shu payt uzoqdan tanish ovoz eshitildi.
Bu ilgari meni eng yaqin do'sti deb yurgan inson edi.
U yana odamlarga nimanidir tushuntirar, o'zini oqlashga harakat qilardi. Ammo bu safar hech kim unga avvalgidek ishonmayotgandi. Chunki uning yolg'onlari juda ko'payib ketgan, va'dalari esa bajarilmay qolgan edi.
Men jim kuzatdim.
Ichimda "mana, adolat qaror topdi", degan quvonch ham yo'q edi. Aksincha, achinish hissi bor edi. Chunki insonning o'z qadrini o'zi yo'qotishi eng og'ir mag'lubiyatlardan biridir.
Shunda bir yoshi kattaroq inson shunday dedi:
— Ishonchni qurish uchun yillar kerak bo'ladi. Uni yo'qotish uchun esa ba'zan bitta yolg'onning o'zi kifoya.
Bu gap yuragimga muhr bo'lib bosildi.
Men ortga qarab o'yladim.
Agar o'sha paytda ular menga xiyonat qilmaganida, balki men hamon har bir insonni ko'r-ko'rona yaxshi deb yurardim. Balki odamlarni tanishni, o'zimni qadrlashni o'rganmagan bo'lardim.
Demak, ayrim og'riqlar bizni sindirish uchun emas, o'stirish uchun kelar ekan.
O'sha kuni uyga qaytayotib osmonga qaradim. Bulutlar orasidan quyosh nuri asta-sekin ko'rina boshladi.
Hayot ham shunga o'xshaydi.
Ba'zan yolg'on bulutlari haqiqatni berkitib qo'yadi. Ammo vaqt o'tishi bilan haqiqat baribir yorug'lik kabi yuzaga chiqadi.
Men endi bitta narsani aniq bilardim:
Ikkiyuzlamachi insonlarni o'zgartirish mening vazifam emas.
Lekin ularning qanday inson ekanini ko'rgandan keyin, ularga o'xshab qolmaslik — mening tanlovim.
Shu kundan boshlab men boshqalarning o'zgarishini kutishni to'xtatdim.
O'zimni o'zgartirishni boshladim.
Chunki dunyoni yaxshi tomonga o'zgartirishning eng to'g'ri yo'li — avvalo o'zingdan boshlashdir.
Vaqt Hammasini Ochar Ekan
Oradan oylar o'tdi.
Tashqaridan qaraganda hammasi joyiga tushgandek edi. Men kulardim, darsga borardim, odatdagidek hayotimni davom ettirardim. Lekin ichimdagi ishonch avvalgidek emasdi. Endi har bir yangi tanishgan insonni emas, uning fe'l-atvorini kuzatardim.
Oldin "hamma yaxshi" deb o'ylardim.
Endi esa "vaqt ko'rsatadi" deb o'ylaydigan bo'ldim.
Bir kuni o'sha eski davradagi odamlarni uzoqdan kuzatib qoldim. Men yo'q bo'lsam ham ular kulardi, gaplashardi. Avvallari "ular mensiz bo'la olmaydi" deb o'ylagan ekanman. Aslida esa hayot hech kim uchun to'xtamas ekan.
Shu payt bir fikr xayolimdan o'tdi:
"Demak, men ham o'zimni qadrlashni boshqalarning fikriga bog'lamasligim kerak."
O'sha kundan boshlab o'zimni o'zgartirishga harakat qildim. Kitob o'qishni boshladim. Maqsadlarim haqida ko'proq o'yladim. Bekor gap-so'zlarga vaqt sarflashni kamaytirdim.
Lekin hayot meni yana bir sinov bilan kutib oldi.
Bir kuni ilgari meni ortimdan yomonlagan insonlardan biri yonimga kelib, xuddi hech narsa bo'lmagandek gap boshladi.
— Qalaysan? Seni anchadan beri ko'rmayapman.
Men unga xotirjam qaradim.
Ichimda na g'azab, na nafrat bor edi. Faqat bitta narsa o'zgargan edi — ishonchim.
Men unga muloyim javob berdim, lekin qalbimni qayta ochmadim.
Chunki kechirish bilan yana avvalgidek ishonish bir xil narsa emasligini tushunib bo'lgandim.
Ba'zi insonlarni kechirasan.
Lekin ularga yana yuragingning eshigini ochmaysan.
Bu na kibr, na qasos.
Bu — tajriba.
Hayot menga yana bir haqiqatni o'rgatdi.
Ikkiyuzlamachi insonlar ko'pincha o'zlarini dono qilib ko'rsatishga harakat qiladi. Ular yolg'onni shunchalik chiroyli gapiradiki, haqiqatni bilmagan odam ularga ishonib qolishi mumkin.
Ammo haqiqatning bitta kuchli odati bor.
U shoshilmaydi.
Lekin baribir yuzaga chiqadi.
Oradan yana vaqt o'tdi.
Birin-ketin o'sha insonlarning asl qiyofasi boshqalarga ham ko'rina boshladi. Kecha meni aldaganlar bugun bir-birini aldayotgan edi. Kecha meni g'iybat qilganlar bugun o'zaro janjallashayotgan edi.
Shunda men bir narsani angladim.
Ikkiyuzlamachilik hech qachon faqat bitta insonga zarar yetkazmaydi. Oxir-oqibat u o'z egasining hayotini ham yemira boshlaydi.
Men esa ichimda bir qarorga keldim:
Hech qachon boshqalarning niqobini kiyib yashamayman. Agar kimnidir yoqtirmasam, uni aldab do'st bo'lib yurmayman. Agar va'da bersam, uni bajarishga harakat qilaman. Agar ishonch so'rasam, avvalo o'zim ishonchli inson bo'lishim kerak.
Chunki bu dunyoda ikkiyuzlamachi insonlar ko'p bo'lishi mumkin.
Lekin samimiy insonlar yo'qolib ketmasligi kerak.
Balki ular kamdir.
Ammo aynan ular tufayli bu dunyoda hali ham yaxshilik bor.
Sukutning Javobi
Hayotimda shunday davr boshlandiki, endi hech kim bilan ortiqcha tortishmasdim. Oldin bo'lsa, kimdir meni noto'g'ri tushunsa, o'zimni oqlashga shoshilardim. Kimdir yolg'on gap tarqatsa, haqiqatni isbotlash uchun harakat qilardim.
Ammo vaqt menga bir narsani o'rgatdi.
Haqiqat har doim baland ovoz bilan gapirmaydi.
Ba'zan uning eng kuchli javobi — sukut bo'ladi.
Bir kuni yana ismimni g'iybat qilayotganlarini eshitdim. Kimdir: "U o'zini boshqalardan ustun ko'radi", desa, yana biri: "Uning fe'li o'zgarib qolibdi", dedi.
Men esa kulib qo'ydim.
Chunki ular mening fe'lim emas, ularga bo'lgan ishonchim o'zgarganini bilishmasdi.
Inson bir marta aldanadi.
Ikkinchi marta esa o'zi ehtiyot bo'lishni o'rganadi.
Men hech kimga yomonlik tilamadim. Hatto menga ozor bergan insonlarga ham. Chunki nafratni yurakda olib yurish ham og'ir yuk ekan.
Shunday bo'lsa-da, ularni hayotimga qayta kiritmadim.
Kechirish va unutish boshqa narsa.
Qayta ishonish esa butunlay boshqa narsa.
Kunlar o'tdi.
Bir kuni yonimga bir inson kelib sekin dedi:
— Bilasanmi, sen haqingda aytilgan gaplarga ishonibman. Keyin esa hammasi yolg'on ekanini o'zim ko'rdim. Meni kechir.
Men unga qaradim.
Ko'zlarida pushaymonlik bor edi.
Men jilmaydim.
— Men seni kechirdim. Lekin endi ishonchni vaqt quradi, — dedim.
U boshini quyi soldi.
Ana o'shanda tushundimki, ba'zi odamlar haqiqatni faqat o'zlari aldanib ko'rgandan keyingina anglar ekan.
O'sha kecha uzoq o'yladim.
Nega odamlar yolg'onni haqiqatdan tezroq qabul qiladi?
Nega kimningdir obro'sini to'kish shunchalik oson?
Javob oddiy edi.
Yolg'on qiziqarli bo'lishi mumkin.
Ammo haqiqat sabr talab qiladi.
Men esa sabrni tanladim.
Chunki vaqt — eng kuchli guvoh.
U hech kimni aldamaydi.
U hech kimni taraf olmaydi.
Faqat insonlarning asl qiyofasini asta-sekin ochib boradi.
Shu kundan boshlab o'zimga bitta va'da berdim:
"Hech qachon boshqalarning xatosi meni yomon insonga aylantirmaydi."
Agar menga xiyonat qilishgan bo'lsa, men vafodor bo'lib qolaman.
Agar menga yolg'on gapirishgan bo'lsa, men rostgo'y bo'lib qolaman.
Agar meni qadrlashmagan bo'lsa, men boshqalarni qadrlashni to'xtatmayman.
Chunki insonning asl buyukligi boshqalarga o'xshab qolishida emas, o'zining yaxshi fazilatlarini qanday sharoitda bo'lmasin saqlab qola olishidadir.
Soxta Tabassumlar
Insonni tanish uchun ba'zan yillar kerak bo'ladi. Ammo ba'zida bitta voqeaning o'zi uning asl qiyofasini ochib beradi.
Men buni hayotim davomida ko'p bor his qildim.
Yonimda kulib yurganlarning hammasi ham mening baxtimni istamas ekan. Ba'zilar faqat muvaffaqiyatsizligimni kutar, yiqilsam ichida quvonar, ammo yuzimga qarab: "Xafa bo'lma, hammasi yaxshi bo'ladi", der edi.
Shu payt angladim: eng chiroyli tabassum ham ba'zan eng xavfli niqob bo'lishi mumkin.
Bir kuni kichik bir yutuqqa erishdim. Bu men uchun oddiy voqea emas edi. Qancha mehnat qilganimni faqat o'zim bilardim.
Meni chin dildan tabriklaganlar ham bo'ldi.
Lekin ayrimlarning tabrigi g'alati tuyuldi.
Ularning lablari kulardi, ammo ko'zlari kulmasdi.
Gaplari yaxshi edi, ammo ohangida hasad sezilardi.
O'shanda tushundimki, insonning ko'zlari ko'pincha uning tilidan rostroq gapiradi.
Oradan vaqt o'tib, o'sha insonlardan biri mening muvaffaqiyatimni kichraytirishga urindi.
— Omading kelib qolibdi, xolos, — dedi u.
Men esa indamadim.
Chunki bilardim: mehnat qilmagan odam mehnatning qadrini bilmaydi.
Hasadgo'y inson esa boshqaning mehnatini tan olishni istamaydi.
Shu kuni yana bir saboq oldim.
Har kimga yutuqlaringni aytish shart emas.
Ba'zi insonlar sening quvonchingni ko'tara olmaydi.
Ular seni qo'llab-quvvatlayotgandek ko'rinadi, lekin ichida seni ortda qolishingni istaydi.
Hayot esa bunday insonlarni vaqt o'tishi bilan o'zlari yaratgan yolg'onlar ichida yolg'iz qoldiradi.
Men esa boshqa yo'lni tanladim.
Hasad qilganlarga hasad bilan javob bermadim.
Yolg'on gapirganlarga yolg'on bilan javob bermadim.
Faqat o'z yo'limda davom etdim.
Chunki eng chiroyli javob — bahs emas, natijadir.
O'sha kundan keyin men odamlarning gapidan ko'ra, ularning qalbiga qarashni o'rgandim.
Chunki samimiy insonning tabassumi yurakka iliqlik beradi.
Ikkiyuzlamachi insonning tabassumi esa faqat yuzida qoladi.
Shunda angladimki, hayot bizga hammani do'st qilish uchun emas, haqiqiy insonlarni ajrata olishni o'rgatish uchun berilgan ekan.
Hamma Kulganida
Ertalab maktab hovlisi odatdagidan ham gavjum edi. Kimdir darsga shoshardi, kimdir telefoniga tikilib ketardi, yana kimdir kech qolganini o'qituvchidan yashirish uchun yugurib kelardi.
Men esa zinapoya yonida turib, do'stim Azizni kutardim.
U uzoqdan ko'rindi. Qo'lida ikkita somsa, yuzida esa odatdagidek katta tabassum.
— Mana, bittasi seniki, — dedi u somsalardan birini uzatib.
— Nega bugun bunchalik saxiy bo'lib qolding?
— Ichiga zahar solganman. Tekin o'lim.
Men kulib yubordim.
— Unda o'zing yeb ko'r-chi.
— Yo'q, men hali yoshman, — dedi u jiddiy qiyofada.
Ikkalamiz kuldik.
Ba'zan insonning eng og'ir kunlarida ham shunday oddiy lahzalar unga kuch beradi. Bir piyola choy, bitta kulgi yoki hech qanday ma'nosi yo'qdek tuyuladigan suhbat ham qalbni yengillashtirishi mumkin.
Lekin o'sha kuni kayfiyatim tez orada o'zgardi.
Sinfga kirganimizda bir nechta bolalar jim bo'lib qoldi. Men ularga qaradim. Ular bir-biriga qarab, keyin kulishdi.
Avvaliga e'tibor bermadim.
Keyin ulardan biri:
— Ha, keldingmi? — dedi.
— Ha. Nima bo'ldi?
— Hech narsa.
"Ha, hech narsa", degan gapni odam ba'zan juda yaxshi taniydi.
Chunki "hech narsa" ortida ko'pincha nimadir bo'ladi.
Dars boshlandi. Men daftarimni ochdim. Ammo orqa tomondan pichirlashlar eshitilardi.
Ismim aytildi.
Keyin kulgi.
Yana ismim.
Yana kulgi.
Ichimda g'alati bir hissiyot paydo bo'ldi. Oldingi voqealar yodimga tushdi. Yana o'sha holatmi?
Tanaffusda ulardan biri yonimga kelib:
— Sen haqingda bir gap yuribdi, — dedi.
— Qanaqa gap?
U kuldi.
— O'zing bilmayapsanmi?
— Bilmasam so'ramasdim-ku.
U javob bermadi.
Shunchaki yelkasini qisib ketdi.
Shu payt Aziz kelib qoldi.
— Nima bo'ldi?
— Hech narsa.
Aziz menga qarab kuldi.
— "Hech narsa" deganingdan bilinyapti, katta muammo bor.
Men ham kuldim.
— Odamlar haqida gap tarqatishibdi.
Aziz bir oz jim qoldi.
— Kim nima desa desin. Odamlar gapirish uchun til olgan.
— Lekin ba'zida gaplari odamni og'ritadi.
— Bilaman, — dedi u. — Lekin hamma gapga javob beraversang, hayotingning yarmi "men unday demaganman" deb o'tib ketadi.
Bu gap meni kuldirdi.
Haqiqatan ham shunday edi.
Ba'zan inson o'zini oqlashga shunchalik ko'p vaqt sarflaydiki, aslida yashashga vaqt qolmaydi.
O'sha kuni men bir qarorga keldim.
Kimdir meni noto'g'ri tushunsa, hammasini isbotlashga majbur emasman.
Kimdir meni yomon ko'rsa, uni yaxshi ko'rishga majbur emasman.
Kimdir mening ortimdan gapirsa, uning ortidan yugurib borib javob qaytarishim shart emas.
Lekin shu qarorimni qabul qilganimdan keyin ham bitta savol ichimni qiynardi:
"Nega odamlar bunday qiladi?"
Javobni kechqurun topgandek bo'ldim.
Ba'zi insonlar o'zidagi kamchilikni ko'rmaslik uchun boshqalarning kamchiligini gapiradi.
Ba'zilar esa boshqasini pastga tushirib, o'zini balandroq his qilmoqchi bo'ladi.
Lekin birovni yerga tortish bilan o'zing baland bo'lib qolmaysan.
Aksincha, odamning asl darajasi boshqalarga qanday munosabatda bo'lishidan bilinadi.
Men asta-sekin buni tushuna boshladim.
Ikkiyuzlamachi insonni fosh qilish har doim ham kerak emas.
Ba'zan uni shunchaki hayotingdan chiqarib qo'yishning o'zi yetarli.
Chunki eng kuchli jazo — sening uning yolg'onlarisiz ham baxtli yashayotganingdir.
O'sha kecha telefonimga xabar keldi.
"Gaplashib olishimiz kerak."
Kimdan ekanini ko'rib, bir necha soniya jim qoldim.
Bu — avval menga xiyonat qilgan inson edi.
Men xabarni o'chirmadim.
Javob ham bermadim.
Telefonni stolga qo'ydim.
Derazadan tashqariga qaradim.
Ko'chada chiroqlar yonib turardi.
Hayot davom etardi.
Va men ilk bor bitta narsani chin dildan his qildim:
Men endi hech kimning niqobini yechishga urinmayman.
Vaqtning o'zi buni qiladi.
Men esa shunchaki o'z yuzimni yo'qotib qo'ymasligim kerak.
shonch Qayta Quriladimi?
Ertalab uyg'onganimda kechagi xabar esimga tushdi.
"Gaplashib olishimiz kerak."
Oddiygina to'rtta so'z.
Lekin ba'zan to'rtta so'z odamning xayolini butun kun band qilib qo'yadi.
Maktabga ketayotib, ichimda turli xil savollar aylanardi.
Nima demoqchi?
Kechirim so'ramoqchimi?
Yoki yana o'zini oqlamoqchimi?
Eng yomoni, yana ishonib qo'ymaymanmi?
Maktabga kirganimda Aziz meni ko'rib:
— Nega yuzing shunaqa? — dedi.
— Qanaqa?
— Xuddi matematikadan nazorat ishi bo'lgandek.
— Undan ham yomon.
— Voy, unda gap jiddiy ekan.
Men unga kechagi xabarni ko'rsatdim.
U telefonni o'qib bo'lib, bir necha soniya jim turdi.
— Javob berdingmi?
— Yo'q.
— Zo'r.
— Nega?
— Chunki men ham nima deyishni bilmayapman.
Ikkalamiz kulib yubordik.
Shunday oddiy kulgi ham o'sha paytda menga kerak edi.
Darslar tugagach, u inson bilan gaplashishga qaror qildim.
Maktabning orqa tomonidagi skameykada o'tirdi