Tush

Xuddi o'sha tahlikali tunlarning birida Darussalom saroylarining birida Shahzoda Rosin g'ayritabiiy,  tush ko'rdi.

Tushida u poyoni yo'q, o'lik bir sukunat cho'kkan oppoq muzliklar o'rtasida huvillab yolg'iz turardi. Atrof shu qadar jimjit ediki, osmon bilan yer qorishib, yagona oq rangli bo'shliqqa aylangan, shamol ham go'yo nafas olishga qo'rqardi. Bu oddiy jimjitlik emas, balki qalbni sim-sim siquvchi, insonning o'z nafasini ham bo'g'ib qo'yadigan og'ir va vahimali sukunat edi.

Shahzoda ehtiyotkorlik bilan oldinga bir necha qadam tashladi. Kutilmaganda, oyog'i ostidan poydevori darz ketayotgan qasrdek mayin, ammo sovuq g'ichirlash eshitildi. Dastlab u buni oddiy muzning sinishi deb o'yladi. Biroq tovush tobora yaqinlashib, sarosimali bir gumburlashga aylanib borardi. Go'yo yer qa'riga asrlar avval tiriklayin ko'milgan qandaydir ulkan maxluq mudroqdan uyg'onib, qimirlay boshlagandek edi...

Kutilmaganda oppoq muz sirtida chuqur, qora yoriq paydo bo'ldi. U shu zahotiyoq uzoq-uzoqlarga, ko'z ilg'amas ufq sari qora ilon misol shiddat bilan o'rmalab ketdi. Yoriqning tub-tubidan muzdek, qora tuman o'rlay boshladi. Tuman ichida na bir qiyofa, na bir gavda ko'rinardi. Undan faqatgina insonning irodasini sindiruvchi, suyak-suyagidan o'tib ketuvchi bir g'amgin og'irlik ufurardi.

Rosin dahshat ichida ortga chekinmoqchi boʻldi.

Ammo qadam tashlashga ulgurmasidan, kimsasiz bo'shliqda kimningdir ovozi eshitildi. U na erkak, na ayolning ovoziga o'xshardi. Na olisdan, na yaqindan kelardi... Go'yo bu nido bo'shliqdan emas, to'g'ridan-to'g'ri qalbining eng teran tubidan yangragandek vujudini titratib yubordi:

«Har bir qalb sinovga duchor boʻladi. Kim Haqni mahkam tutsa, omon qolur.»

Shu ilohiy sado yangrashi bilan osmonning qora bulutlari ikkiga yorildi. Darz ketgan ko'kdan bir lahzalik mo'jizaviy yorug'lik nur sochdi. Bu nur na ko'zni qamashtirar, na qalbga qo'rquv solar edi. Aksincha, u eng bezovta ko'ngilga ham mislsiz taskin va farog'at bag'ishlardi. Lekin nur qanchalik tez zohir bo'lgan bo'lsa, shunchalik tezkorlik bilan yana zulmat domiga yutildi.

Yana o'sha bo'g'uvchi sukunat... Yana o'sha sovuq... Yana muz ostidagi tahlikali g'ichirlash...

Rosin bo'g'ilgancha, cho'chib uyg'onib ketdi. Yuragi qafasiga sig'mayotgan qushdek dukillab urar, bir muddat nafasi rostlanmay, havoni qirib yutishga qiynalardi.

Ochiq derazadan tushayotgan sovuq oy nuri xonani xira yoritib turardi. U zo'rg'a o'rnidan turdi-da, tahorat olish uchun suv solingan idish yoniga bordi. Bismillah deb, yuziga urgan muzdek suvning har bir tomchisi tushdagi vahimani yuvib ketgandek bo'ldi, ruhiyatiga biroz taskin tushdi.

Shu tobda yodiga ustozi Hikmatullohning yillar avval aytgan hikmatli so'zlari tushdi:

— Har bir tushning hukmini voqelik kelmasidan turib chiqara ko'rma, bolam. Solih tush — Yaratgandan kelgan bir ishoradir. Qolgan sirlarni esa vaqtning o'zi asta-sekin ochadi.

Shahzoda chuqur, xo'rsinish aralash nafas oldi.

— Ey Yaratgan, agar bu tushda men uchun va xalqim uchun bir ogohlantirish yashiringan bo'lsa, O'zing bizni hidoyatingdan ayirma, — deb pichirladi u va ixlos bilan yuziga fotiha tortdi.

So'ng asta qadam bosib deraza yoniga keldi-da, ko'zlarini uzoq shimol sarhadlariga tikdi.

Tunda mudrayotgan ufq ortida hamon yolg'onchi jimjitlik hukm surardi. Ammo Shahzodaning qalbiga g'ulg'ula solgan savollar endi hech qachon jimjit bo'lmaydi...

Rosin qalin choponini yelkasiga shoshilinch tashladi-yu, saroyning qorongʻu va jimjit yoʻlaklari boʻylab ilgariladi. Tun allaqachon yarmidan ogʻib, tevarak-atrofni ogʻir uyqu bosgan bir palla edi. Devorlardagi mashʼalalar tunda izgʻiyotgan sovuq shabadada xira lipillar, ularning oʻynoqchi shuʼlalarida yuzidagi xavotirni yashirishga urinayotgan shahzodani koʻrgan navbatchi qorovullar soʻzsiz, chuqur taʼzim bilan yoʻl boʻshatardilar.

Ustoz Hikmatullohning hujrasi saroyning eng baland minorasida, yulduzlar tilsimotiga guvoh bo'lib turgan qadimiy rasadxona biqinida joylashgan edi. Keksalik va yillab qilingan mutolaa mehnati uning yelkalarini biroz bukkan boʻlsa-da, nurlangan yuzida asrlarga tatigulik viqor bor edi. U deyarli har tunini koinotni kuzatish, osmon jismlarining sirli harakatini qayd etish va sargʻaygan qadimiy bitiklarni o'qish bilan bedor oʻtkazardi.

Shahzoda hujraning og'ir eman eshigiga qoʻl choʻzib, uni taqillatishga ulgurmasidan, ichkaridan ustozining sokin, ammo salobatli ovozi eshitildi:

— Kiring, shahzodam.

Rosin hayratini yashira qolmay, ohista ichkariga qadam qoʻydi. Hujra ichi qadimiy kitoblar va isiriqning xushboʻy hidiga toʻlgan edi. Hikmatulloh deraza yonida, yuzini izg'irinli shimolga qaratgan koʻyi turar, qoʻlidagi qalin teriga bitilgan qoʻlyozmani sekin yopdi.

— Men sizni kutayotgandim.

— Kutayotganmidingiz? — dedi Rosin ostonada taqqa to'xtab.

Keksa ustoz oq sochlari toʻkilgan boshini ohista irgʻadi.

— Bu kecha koʻnglim hadiksirab, gʻash tortib turibdi. Shimoldan esayotgan shamolning nafasida qandaydir oʻzgacha, sovuq is bor. Falakshunoslarimiz ham bir necha kundan beri yulduzlar xaritasida gʻayrioddiy, tashvishli siljishlarni qayd etishmoqda. Ularning aniq maʼnosiga hali yetib bora olmadim. Ammo qalbim sizning aynan shu kecha, shu tunda huzurimga kelishingizni his qilib turardi.

U shahzodaga toʻrda to'shalgan ko'rpachani ishora qildi.

— Qalbingizni nima bezovta qildi, bolam?

Rosin joyiga cho'kib, ogʻir xo'rsinish bilan yuragini siqayotgan yukni toʻkib sochdi. Tushini, zarracha qoldirmay, boshidan oxirigacha soʻzlab berdi. Jonni qaqshatuvchi poyonsiz muzliklar... nafasni boʻg'uvchi vahimali sukunat... muz qa'ridan kelgan tahlikali gʻichirlash... qora tuman... va nihoyat, qalbining tub-tubigacha yetib borgan, vujudini titratgan oʻsha Ilohiy sado...

Hikmatulloh uning soʻzini biror marta ham boʻlmadi. Qoshlari chimirilib, koʻzlarini bir nuqtaga tikkancha chuqur o'yga toldi. Shahzoda so'nggi so'zini aytgach, hujrani derazadan kirayotgan shamolning uvillashidan boshqa hech narsa buzmayotgan ogʻir sukut qopladi.

Nihoyat, ustoz oppoq soqolini silab, siniq, ammo qat'iy ovozda soʻz boshladi:

— Tushlarning taʼbirini to'la bilaman, deb aslo daʼvo qilolmayman, shahzodam. G'aybning ilmi faqatgina Yaratganning huzuridadir. Lekin shunday tushlar borki, ular oddiy xayol o'yini emas, balki g'aflat uyqusiga ketgan insonni o'z iymonini va a'mollarini sarhisob qilishga undovchi Ilohiy ishoradir.

Hikmatulloh shoshilmay o'rnidan turdi-da, devoriy javondan yillarning changi qo'ngan qalin bir qo'lyozmani oldi. Uning sargʻayib, varaqlanaverganidan chetlari yedirilib ketgan sahifalari orasidan qadimiy bir xaritani ehtiyotkorlik bilan ochdi. Xaritaning  shimol sarhadlari aks etgan qismida ko'zga notanish, chigal yozuvlar va qandaydir unutilgan qadimiy belgilar tushirilgan edi.

— Buni yoshlik yillarimda marhum ustozim menga koʻrsatgan edilar, — dedi Hikmatulloh xaritaga termulib. — U kishi: "Bu yozuvlarning siri hali insoniyatga ochilmagan", der edilar. Men ham butun umrim davomida mutolaa qilib, bu jumboqning aniq javobini topolmadim.

Hikmatulloh quruqshab qolgan barmogʻini xaritaning xira tortgan muzliklar tasvirlangan qismiga bosdi.

— Soʻnggi haftalarda shimoliy qal'a qoʻriqchilaridan quloqqa ishonish qiyin bo'lgan, gʻalati va sovuq xabarlar kelyapti. Bugun esa sening qalbingni larzaga solgan mana bu  tush... Bularning oʻrtasida yashirin bir bogʻliqlik bormi yo yoʻqmi — buni aniq bilmayman. Ammo bunday tahlikali paytda g'aflatda qolib, beparvo boʻlish mo'minga xos oqillik emas.

Rosin najot kutgandek ustozining teran koʻzlariga tikildi: — Endi nima qilishimiz kerak, ustoz?

— Avvalo, shoshilmaymiz, — dedi Hikmatulloh qatʼiy va bosiq ohangda. — Qoʻrquv ham, shoshqaloqlik ham shaytondandir, u insonni muqarrar xatoga boshlaydi. Tong otishi bilan to'g'ri shoh hazratlarining huzuriga boramiz. Boʻlib o'tgan voqealarni va xavotirlarimizni yashirmay, boricha tushuntiramiz. Keyin esa shimoldan kelayotgan xabarlarning qanchalik haqiqat ekanligini yana bir bor tekshirtiramiz.

U bir lahza sukut saqlab, so'ng so'zida davom etdi: — Agar bu gap-so'zlar faqatgina asossiz vahima boʻlib chiqsa, Yaratganga cheksiz hamd aytamiz. Agar u rostdan ham bir Ilohiy ogohlantirish boʻlsa, unga iymon bilan tayyor turamiz. Bandaning vazifasi gʻaybni bilish, kelajakni ko'rish emas, balki Haq koʻrsatgan yoʻlda hushyor, sabrli va sobit turishdir.

Ustozning iymon nuri ufurib turgan bu hikmatli soʻzlari Rosinning to'fon ko'tarilgan qalbiga biroz bo'lsa-da taskin berdi.

Deraza ortida tun hamon o'zining aldamchi sokinligiga burkangan edi. Ammo ufqdan — uzoq shimoldan esib kelayotgan sinovli sovuq shamol goʻyo insoniyat uchun noma'lum va , yangi bir davrning eshigini asta-sekin, g'ichirlatib ochayotgan edi.

Shu payt ustoz Hikmatulloh kutilmaganda joyidan qo'zg'aldi. U xonaning qorong'u burchagida, ko'zdan panada turgan og'ir temir halqali, eski naqshinkor sandiq oldiga bordi. Boshqa vaqt aslo ochilmaydigan bu sandiqning qulfiga bo'ynida asrab yuradigan bittayu bitta mis kalitni solib, sekin buradi. Og'ir yogʻoch qopqoq asrlik sirni fosh etayotgandek xirillab, gʻichirlab ochildi.

Hikmatulloh uning ichidan yillar nafasi va qadimiyat g'ubori singgan, qalin jigarrang charm muqovali bir kitobni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan qo'liga oldi. Uning yuzida na biror bezak, na falakshunoslikka oid yulduz va na qandaydir afsonaviy ramz bor edi. Silliqlanib ketgan muqovaning qoq o'rtasida, qadimiy xattotlik uslubida faqat bittagina soʻz bitilgandi:

AHD.

Bu qadimiy so'z qandaydir pinhoniy qudratga ega bo'lib, hujradagi havoni yanada og'irlashtirgandek tuyuldi. Hikmatulloh kitobni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan xontaxta ustiga qo'ydi.

— O'tir, shahzodam, — dedi u og'ir xo'rsinib. — Bugun men senga eng o'tkir qilichdan-da og'irroq, qalqon ko'tara olmas bir meros haqida so'zlab beraman.

Rosin itoat bilan, vujudini qoplagan pinhona titroqni yashirishga urinib ko'rpachaga cho'kdi.

Ustoz kitobni asta ochdi. Asrlar silsilasidan o'tib, varaqlarining chetlari sarg'ayib ketgan, bitiklarning siyohi xiralashgan bo'lsa-da, undagi qadimiy yozuvlar hanuz hikmat nuridan ravshan taralib turardi.

— Bugungi kunda g'aflatdagi ko'pchilik "Ahd"ni shunchaki eski bir rivoyat, yosh bolalarni ovutish uchun aytiladigan afsona deb biladi. Ammo bu afsona emas, bolam. Bu — bizning qon va ko'z yosh bilan bitilgan tariximizdir.

U xotiralar qatlamiga sho'ng'igandek bir muddat sukut saqladi. So'ngra bosiq, dardli ovozda hikoyasini davom ettirdi:

— Ming yillar muqaddam shimol sarhadlari bugungidek qahraton va o'lik muzliklardan iborat emasdi. U yerlarda ham osmono'par shaharlar qad rostlagan, ilm-fan ravnaq topgan, bozorlarida kundan-kun karvonlar uzilmasdi. Biroq, to'kinlik va boylik ortgan sayin, insonlarning toza qalbiga kibr atalmish qora qurt oraladi. Hukmdorlar Yaratganni unutib, o'zlarining o'tkinchi qudratlariga mahliyo bo'ldilar. Taxt vasvasasida adolat degan tushuncha oyoqosti qilindi. Mazlumning oh-u fig'oniga quloq tutadigan odil posbon qolmadi. Hatto oqni qoradan ajratuvchi ilm ham arzon-garovga, dunyoviy manfaatlar uchun sotildi. Odamzotning ustidan faqat bitta narsa — to'ymas nafs hukmronlik qila boshladi.

Rosin vujudiga quloqqa aylanib, bu  haqiqatlarni kiprik qoqmay, diqqat bilan tinglar edi.

— Donishmand ajdodlarimiz ushbu kitobga shunday deb bitganlar, — Hikmatulloh sarg'aygan qatorlar ustida quruqshagan barmog'ini yurgizib, ohangdor ovozda o'qidi. — «Qachonki inson o'zini mutlaq qudrat egasi deb bilsa va Yaratgandan yuz o'girsa, halokat uning bo'g'zidan changallash uchun hozir bo'ladi.»

U navbatdagi sahifani varaqladi. Qog'ozning quruq g'ichirlashi xonadagi jimjitlikni yana bir bor buzdi.

— Zulm va noshukurlik o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqqanida, qonli urushlar alangasi osmonga o'rladi. Aka o'z jigarbandi — ukasiga, qo'shni esa tuz namak totgan qo'shnisiga asossiz qilich ko'tardi. Nihoyat, gullab-yashnagan shimol diyori qon va kulga belanib, huvillagan xarobaga aylandi. Qirg'indan omon qolganlar dunyo bo'ylab tarqalib, qochib ketdilar. Biroq, ularning ayrimlari bu  iqobdan o'rnak olib, zulmni tark etish o'rniga, uning qora etagidan yanada mahkamroq tutdilar. Ular yovuzlikni o'zlarining hayot yo'liga, e'tiqodiga aylantirib oldilar. Ana o'sha nafs qullarining avlodlari keyinchalik xalq orasida "G'ob ahli" degan mash'um nom bilan tanildi.

Rosin hayratini yashira olmadi: — Demak... ular asldan, tug'ma yovuz emas ekan-da?

Hikmatullohning ajin tushgan yuzida chuqur g'amginlik aks etdi. U og'ir bosh irg'adi: — Yo'q. Yaratgan hech bir bandani asliyatda yovuz qilib yaratmaydi. Hamma onadan pok va begunoh tug'iladi. Ammo inson o'z ixtiyori bilan zulmni tanlasa, bora-bora o'sha zulm uning toza tabiatini yeb bitiradi va butunlay uning ajralmas qismiga aylanadi...

Hikmatulloh og'ir, salmoqli harakat bilan kitobning navbatdagi sahifasini varaqladi.

Sahifa o'rtasida qadimiy, nafis, shu bilan birga qat'iyat ufurib turgan yirik harflar bilan faqat bitta, lekin butun umrga tatigulik jumla o'yib yozilgandek bo'rttirib bitilgan edi:

«Biz Yaratgan huzurida ahd qildik...»

Ustozning odatda past va bosiq chiqadigan ovozi endi xuddi tog' cho'qqisidan tushayotgan buloqdek jaranglab, butun xonani egalladi. U o'qiydigan har bir so'z, har bir jumlada asrlar sadosi aks-sado berardi:

— «Biz Yolg'iz, Qudratli Yaratganga ibodat qilamiz. To qonimizda jon bor ekan, adolatni aslo tark etmaymiz. Dard chekkan mazlumni zulmatda yolg'iz qoldirmaymiz. Barchaga manfaat keltiradigan ilmni baxillik qilib yashirmaymiz. Zimmamizga yuklatilgan omonatga hargiz xiyonat qilmaymiz. O'z nafsimizni ustimizdan hukmdor qilib qo'ymaymiz. Ilohiy sinov kelganida nolimay, yelkalarimizni sabrga tutamiz. Va boshimizga nimaiki ish tushmasin, uning oqibatida faqat Yaratganning O'ziga tavakkal qilamiz.»

Xonaga ilohiy bir osoyishtalik cho'kkan, Rosinning vujudi esa g'ayritabiiy haroratdan qizib borardi. Ustoz yozuvlardan asta ko'z uzdi-da, kitobni nihoyatda ehtiyotkorlik va hurmat bilan sekin yopdi.

— Mana shu — ajdodlarimiz peshona teri va e'tiqodi bilan qoldirgan o'sha buyuk "Ahd" edi, shahzodam.

Rosin eshitganlarining zalvoridan boshini ko'tarolmay, uzoq jim qoldi. Uning ko'z oldida bobokalonlarining shu so'zlarni aytib qasamyod qilayotganlari gavdalangandek bo'ldi. Biroz o'tib, u tomog'iga tiqilgan hayajonni bosib, sekin, istihola bilan so'radi:

— Muzlik-chi, ustoz?.. Bizni asrlardan beri himoya qilib kelayotgan o'sha devor-chi? Uning bu qasamga qanday bog'liqligi bor?

Hikmatulloh sekin o'rnidan turib, hujraning shimolga qaragan, izg'irin mo'ralayotgan tor derazasi tomon yurdi. Uning horg'in, ammo nurli ko'zlari olis-olislarda, tun og'ushida oppoq devordek yastanib yotgan

shimol muzliklariga qadaldi.

— Odamlar xato qiladilar, bolam, — dedi u shamol uvillab turgan derazadan ko'z uzmay. — Ularning nazarida, o'sha jonsiz yotgan muzliklar qavmimizni asrdan asrga himoya qilib kelayotgandek tuyuladi.

U oppoq sochi to'kilgan boshini ohista chayqadi. Ovozi sokin, ammo qilichdek keskir edi:

— Yo'q... Bizni u sovuq, jonsiz muzliklar emas, faqat va faqat Yaratganning o'zi himoya qiladi. Muzlik esa — shunchaki Uning karami ila bizga inoyat qilingan sabablardan biri, xolos.

Hikmatulloh ortiga, shahzodaga o'girildi. Uning ko'zlarida qandaydir og'riqli miltirash bor edi: — Bilib qo'y, shahzodam. Qachonki xalq o'zining Ilohiy Ahdiga sodiq qolsa, Yaratgan hamisha ularga O'zining nusratini, yordamini beradi. Ammo, qachonki ular nafsiga qul bo'lib, adolatni tark etsalar, ular o'zlarini tashqi balolardan himoya qilib turgan jamiki sabablarni ham asta-sekin boy bera boshlaydilar...

U yana deraza ortidagi qorong'ulikka, go'yo yaqinlashib kelayotgan xavfga tikildi.

— Shu bois, bugun sening tushing tufayli qalbimga o'rmalab kirayotgan  qo'rquv — muzliklarning qarsillab yorilishi yoxud devorlarning emirilishidan emas. Men undan ko'ra roq, halokatliroq narsadan qo'rqyapman.

Hikmatulloh og'ir, xo'rsinishli nafas olib, so'zini tugatdi:

— Meni qo'rqitayotgan narsa — Darussalom ahli, insonlarning mudrab qolgan qalbidir. Yodingda tut, Rosin... dushman qanchalik qudratli bo'lmasin, har qanday mustahkam qal'a tashqaridan emas, eng avvalo ichkaridan — o'z poydevoridan yemiriladi, ichkaridan qulaydi.

Xonaga ogʻir, nimanidir kutayotgandek sirli bir sukut choʻkdi. Deraza tirqishidan kirayotgan sovuq shamol xuddi ularning suhbatiga quloq tutayotgandek tinib qolgandi.

Nihoyat, Rosin bu sukunatni buzishga jur'at etib, sekin, istihola bilan tilga kirdi:

— Ustoz... — Labbay, shahzodam. — Agar... o'sha Ahd unutilgan boʻlsa... Odamlar uni yodidan chiqargan bo'lsa, uni yana tiklashning imkoni bormi?

Hikmatullohning ajinlar to'r tashlagan yuzida, yillar silsilasi ham soʻndirolmagan, aksincha, yanada toblagan qandaydir yorug' bir umid shuʼlasi chaqnab ketdi.

— Toki Yaratganning cheksiz rahmatidan umid uzilmas ekan, bolam, Ahd ham hech qachon yoʻqolib ketmaydi. U xalqning qonida, qalbining eng teran tubida o'z vaqtini kutib mudrab yotadi.

Ustoz yana bir necha sahifani ohista, hurmat bilan varaqladi.

— Bu shunchaki kitob emas. Unda uydirma afsonalar emas, ajdodlarimizning qon va ko'z yosh evaziga boshidan kechirgan daxshatli voqealari jamlangan. Uni har kim ham oʻqiyvermaydi. Chunki tarixni shunchaki bilishning oʻzi yetarli emas, eng muhimi — undan to'g'ri ibrat ola bilishdir. Aks holda, o'qilgan yozuvlar shunchaki qog'ozdagi qora dog'ligicha qolaveradi.

U sarg'aygan yozuvlarga bir muddat mehr va og'riq bilan tikilib turdi.

— Qadimgilarimiz shimol haqida juda koʻp bitiklar qoldirganlar. U yerda sovuqdan-da qahratonroq, qilichdan-da xatarliroq ogʻir sinov yashirin ekanini qayta-qayta ta'kidlaganlar. Lekin bilasanmi, ularni dushmandan ko'ra ko'proq vahimaga solgan narsa — oʻz qalblari bo'lgan. Ular o'z qalblarining o'zgarib qolishidan qoʻrqishgan.

Rosin hayron boʻldi. Bu so'zlarning zamiridagi haqiqatni darhol anglay olmadi: — Nega, ustoz?

Hikmatulloh asrlar yuki mujassam kitobni asta, salmoq bilan yopdi.

— Chunki ularga bitta achchiq haqiqat ayon edi: tashqaridagi yov qanchalik qudratli bo'lmasin, qal'ani faqat uning darvozasi ichkaridan ochib berilsagina egallay oladi. Inson qalbi ham xuddi shunday bir qalʼadir. Agar uning ichida iymon, adolat va chin tavba mudofaa qilib tursa, hech qanday qora fitna, hech qanday yovuzlik unga osonlikcha yoʻl topa olmaydi.

Rosin chuqur oʻyga toldi. Uning vujudidagi qo'rquv o'rnini endi qandaydir pishiq, ammo og'ir bir mas'uliyat egallayotgan edi.

— Unda... — dedi shahzoda o'ziga kelib, — nega shimoliy sarhadlardagi qoʻriqchilar o'sha gʻalati, vahimali ovozlarni eshitishmoqda? Muz ostida nima qimirlayapti?

— Bilmayman.

Hikmatulloh bu safar zarracha ikkilanmay, haqiqiy donishmandlarga xos mardlik bilan qat'iy javob berdi.

— Bilmagan narsamni bilaman deb da'vo qilish g'ofillikdir, shahzodam. Ammo... — u boshini ko'tarib, xonadagi lipillab turgan shamchiroq nurida shogirdiga jiddiy qaradi, — uchta narsa meni qattiq oʻylantirmoqda, yuragimga tinchlik bermayapti.

— Qaysilar? — Rosin nafasini yutib ustoziga tikildi.

Hikmatulloh barmoqlarini bir-bir bukib, dona-dona qilib sanay boshladi:

— Birinchisi — shimoldan tinimsiz kelayotgan o'sha sovuq va mavhum xabarlar. — Ikkinchisi — falakshunoslarimizning qora osmondagi xavotirli kuzatuvlari. Garchi ular hali yakuniy hukm chiqarishga botinolmay, faqat ayrim xavfli oʻzgarishlarni qayd etish bilan cheklanayotgan bo'lsalar-da... — Uchinchisi esa...

Ustozning sasi to'satdan pasayib, g'oyat sirlilik va pinhoniy xavf kasb etdi. U to'g'ri Rosinning ko'zlariga qadalib, shivirladi: — ...sening bugungi tushing, shahzodam.

Xonaga yana o'sha sirli sukut choʻkdi. Hujradagi miltillab turgan shamchiroq shu'lasida ustoz va shogirdning yuzidagi o'ychanlik o'zaro tutashib ketgandek edi.

Nihoyat, Rosin umidvorlik bilan, yalinchoq ohangda so'radi: — Ustoz... ko'rgan tushimning asl taʼbirini ayta olasizmi? Uning qanday yakun topishini bilishim kerak...

Hikmatulloh vazminlik bilan, ohista bosh chayqadi. — Tushlarning haqiqiy, mutlaq taʼbirini bilish faqatgina Yaratganning pinhona ilmidir, bolam. Men kabi ojiz bandalar esa faqat koʻzga koʻrinib turgan sabablarni bir-biriga bogʻlashga, Yaratganning ishoralarini anglashgagina harakat qilamiz, xolos.

Uning mehrli, ayni paytda o'tkir ko'zlari shahzodaning koʻzlariga qadaldi. — Lekin bir narsani juda aniq bilaman, Rosin.

— Nimani, ustoz?

— Bunday tahlikali paytda qoʻrquv va sarosima bilan emas, faqat iymon va hikmat bilan ish tutish lozim. Hozir tong otishi bilan to'g'ri poytaxtga, shoh hazratlarining huzuriga yo'l olamiz. Bor haqiqatni, boʻlib oʻtgan barcha voqealarni zarracha yashirmay aytamiz. Yuqorida aytganimdek: agar bu asossiz xavotir boʻlib chiqsa, Yaratganga cheksiz hamdlar aytamiz. Ammo sinov eshik qoqib kelayotgan boʻlsa... unga munosib tarzda, Ahdga sodiq qolib tayyor turamiz.

Rosinning qalbidagi tugun yechilgandek bo'ldi. U qat'iyat bilan asta bosh irgʻadi.

Hikmatulloh qadimiy kitobni ehtiyotkorlik bilan yana o'zining joyiga — og'ir sandiqqa joylar ekan, ko'kragidan sizib chiqqan sokin ovozda pichirladi: — Shuni hech qachon esingdan chiqarma, shahzodam: Yaratgan ba'zan insonni og'ir sinovdan oldin ogohlantiradi. Ammo ogohlantirishning oʻzi — bu hali qat'iy hukm degani emas. Qadar insonning amallari bilan o'zgarishi mumkin. Bandaning vazifasi gʻayb pardasini ko'tarishga urinish emas, balki Haq koʻrsatgan yorug' yoʻlda og'ishmay, sobit va mustahkam qolishdir.

Shu payt hujraning tor derazasi ortida, uzoq shimol ufqlari uzra tongning ilk bo'zargan shafagʻi yorisha boshladi.

Tungi zulmatni sekin-asta yorib chiqayotgan bu izg'irinli tong — faqatgina yangi bir kunning emas, balki butun Darussalom tarixining qon, ko'z yosh va buyuk irodalar bitiladigan yangi, daxshatli va shonli sahifasini ochib berayotgan edi.