HikoyaShaxnozaning yuragi anchadan beri bezovta qilardi. Avvaliga u ham, yaqinlari ham buni jiddiy qabul qilmagan edi. Ba’zan nafasi qisilar, zinadan ko‘tarilganda tez charchar, ko‘ksining chap tomonida g‘alati og‘riq paydo bo‘lardi. “O‘tib ketadi”, deb yurdi. Ammo kunlarning birida ahvoli shu qadar yomonlashdiki, uni shifoxonaga olib borishga to‘g‘ri keldi. Bir necha kunlik tekshiruvlardan keyin shifokorlar oilasini alohida chaqirishdi. Gap qisqa, lekin og‘ir edi: Shaxnozaning yuragi tobora kuchsizlanayotgan, oddiy davolash bilan uzoqqa borib bo‘lmasdi. Uni saqlab qolish uchun donor yurak topilishi va operatsiya qilinishi kerak edi.
Shu kundan keyin Shaxnoza shifoxonada qoldi. Oldingidek ko‘p gapirmay qo‘ydi. Odatda deraza yonidagi karavotida yotib, tashqaridagi odamlarni tomosha qilardi. Kimdir shoshilib ishga ketardi, kimdir telefonda gaplashib kulardi, bolalar ko‘chada yugurardi. U esa o‘sha hayotga deraza ortidan qarardi. Go‘yo hamma yashashni davom ettirayotganu, uning hayoti vaqtincha to‘xtab qolgandek edi.
Yigit deyarli har kuni uning yoniga kelardi. Ba’zan gul olib kelardi, ba’zan shunchaki qo‘lida biror sharbat yoki meva bilan kirib kelardi. Shaxnoza uni ko‘rishi bilan yuzida ozgina bo‘lsa ham tabassum paydo bo‘lardi. Yigit esa aynan shu tabassumni ko‘rish uchun kelayotgandek edi. Lekin palatadan chiqqach, uning yuzidagi xotirjamlik bir zumda yo‘qolardi. Donor topilsa ham, operatsiya va keyingi davolanish uchun katta pul kerak edi. Shaxnozaning oilasi o‘rtahol edi, bunday mablag‘ni qisqa vaqt ichida topish ularning qo‘lidan kelmasdi.
Yigit kimni bilsa, yordam so‘radi. Eski tanishlariga telefon qildi, qarindoshlari bilan gaplashdi, qarz so‘radi. Kimdir “hozir o‘zimda ham yo‘q”, dedi. Kimdir ozgina yordam berdi. Kimdir va’da berdi-yu, keyin telefoniga javob bermay qo‘ydi. Yig‘ilgan pul esa operatsiya xarajatining yoniga ham yaqinlashmasdi. Har safar shifoxonadan chiqib ketarkan, bir savol uning miyasini tinimsiz kemirardi: agar vaqtida pul topolmasa-chi?
Shaxnoza uning ichida nimalar bo‘layotganini bilmasdi. Lekin yigit kundan-kunga o‘zgarayotganini sezardi. U oldin kirib kelishi bilan gap boshlab ketardi, hazillashardi, qizni kuldirishga urinardi. Endi esa ba’zan yonida yarim soat o‘tirib ham deyarli gapirmasdi. Bir kuni Shaxnoza uning yuziga uzoq tikilib turib so‘radi:
— Sizga nima bo‘ldi? Oxirgi payt boshqachasiz.
— Hech narsa.
— Menga qaramayapsiz ham.
— Biroz charchadim.
— Pulni o‘ylayapsizmi?
Yigit darrov javob bermadi. Shaxnoza buni ko‘rib ko‘zlarini yumdi.
— Men uchun o‘zingizni bunaqa qiynamang.
— Nima deyapsan? — dedi yigit darrov. — Sen tuzalsang bo‘ldi. Qolgani hal bo‘ladi.
U buni ishonch bilan aytdi, ammo o‘zi aytayotgan gapning qanday amalga oshishini bilmasdi.
O‘sha kecha yigit deyarli uxlamadi. Xonasida yolg‘iz o‘tirib, yana kimga qo‘ng‘iroq qilish mumkinligini o‘yladi. Telefonidagi kontaktlarni boshidan oxirigacha ko‘rib chiqdi. Qarzdor bo‘lsa ham mayli edi. Bir necha yil ishlab qaytarardi. Faqat hozir pul kerak edi. Ammo hech kim unga bunchalik katta summa berishga tayyor emasdi. “Menga hech kim qarz bermasligini bilardim”, degan fikr xayolidan o‘tdi. Shunga qaramay, ertalabgacha qandaydir mo‘jiza kutdi.
Mo‘jiza bo‘lmadi.
Keyingi kunlar ham shunday o‘tdi. Yigitning xayolini tobora qorong‘ulik qoplay boshladi. Ko‘z oldidan Shaxnozaning qop-qora ko‘zlari ketmasdi. U qizning “men uchun o‘zingizni qiynamang” degan gapini eslar, keyin esa “agar hech narsa qilmasam nima bo‘ladi?” deb o‘ylardi. Avval xayoliga kelgan fikrning o‘zidan qo‘rqdi. Uni bir necha marta haydab tashlashga urindi. Lekin vaqt o‘tgan sari o‘sha fikr yana qaytaverdi.
O‘g‘irlik.
Bu so‘zning o‘zi uning uchun begona edi. Birovning narsasiga ko‘z olaytirib yuradigan odam emasdi. Ammo inson ba’zan o‘zini hech qachon qilmayman deb o‘ylagan ishning qarshisida turganini sezmay qolarkan. U o‘zini oqlashga urindi: “Faqat uni saqlab qolish uchun.” Keyin vijdoni qarshi chiqdi: “Baribir o‘g‘irlik — o‘g‘irlik.” Bir necha kun shu ikki fikr orasida yurdi.
Oxiri chiday olmadi.
U qilgan ishini keyinchalik necha marta eslamasin, o‘sha kunni yaxshi ko‘rmasdi. Pulni qo‘liga olganida xursand ham bo‘lmadi. Aksincha, ichida og‘ir bir tosh paydo bo‘lgandek edi. Lekin Shaxnozaning yuzini eslashi bilan boshqa narsani o‘ylamay qo‘ydi. Pulni olib to‘g‘ri shifoxonaga yugurdi.
Palataga kirganida nafasi qattiq chiqayotgan edi. Shaxnoza uni ko‘rib boshini ko‘tardi.
— Qalaysan, jonim?
— Yaxshi... Siz nega bunaqa hansirayapsiz?
Yigit karavot yoniga kelib o‘tirdi.
— Qara, operatsiyaga pul topdim. Bo‘ldi, yig‘lama. Qani endi bir marta kul.
Shaxnoza avvaliga nima deyishni bilmay qoldi. Keyin uning yuzida uzoq vaqtdan beri ko‘rinmagan quvonch paydo bo‘ldi. Ammo bu quvonch bir necha soniyagina davom etdi. U yigitning yuziga qarab qoldi.
— Shuncha pulni qayerdan topdingiz?
— Topildi.
— To‘g‘risini ayting. Kimdan qarz oldingiz?
— Hech kimdan.
Shaxnozaning yuzi yana o‘zgardi.
— Unda qayerdan?
Yigit ko‘zini olib qochdi.
— Hozir uni o‘ylama.
— Nega bunaqa nafas olyapsiz?
— Yugurib keldim-da, xursandligimdan. Jonim, endi yuragingni almashtirishadi. Chet elga olib borish kerak bo‘lsa ham olib boramiz. Sen faqat tuzal.
Shaxnoza uning qo‘lidan ushladi.
— Menga rostini ayting. Biror yomon ish qilmadingizmi?
Yigit jim qoldi. Qizning nigohiga uzoq qarab turolmadi. Shu paytda eshik ochilib, hamshira kirib keldi.
— Bo‘ldi, chiqing. Bemor dam olishi kerak.
Yigit o‘rnidan turdi. Shaxnoza uning qo‘lini mahkamroq ushladi.
— Ketmang...
Uning ovozi juda past chiqdi. Yigit yuragi siqilganini his qildi.
— Mendan xavotir olma. Hammasi yaxshi bo‘ladi.
— Yana kelasizmi?
— Albatta.
Yigit uning qo‘lini sekin qo‘yib yubordi. Eshik oldiga yetgach, ortiga o‘girildi. Shaxnoza hanuz unga qarab turardi. Yigit ichida: “Asrab qolsin ilohim o‘sha donor yurak seni”, deb o‘yladi va eshikni yopdi.
Shaxnozaning operatsiyasi muvaffaqiyatli o‘tdi. Bir necha soat davom etgan amaliyotdan keyin shifokorlar yaqinlariga yaxshi xabar berishdi. Yangi yurak ishlayotgan edi. Shaxnoza asta-sekin o‘ziga keldi. Birinchi kunlari hali kuchsiz edi, ko‘p gapira olmasdi. Lekin hushiga to‘liq kelganida so‘ragan birinchi odam o‘sha yigit bo‘ldi.
— U qani?
Onasi bir zum nima deyishni bilmay qoldi.
— Kim?
— Bilasiz-ku... U qani?
— Ishlari chiqib qolibdi. Keladi.
Shaxnoza ishondi. Bir kun kutdi. Ikkinchi kun kutdi. Bir hafta o‘tdi. Keyin yana bir hafta. Yigit kelmadi. Telefoniga ham javob bo‘lmadi. Qizning savollari ko‘paygani sari oilasidagilarning bahonalari ham ko‘payardi. Aslida ular haqiqatni bilishardi: pulning qayerdan kelgani ma’lum bo‘lgan, yigit esa qo‘lga tushgan edi. Ammo buni Shaxnozaga aytishga qo‘rqishdi. Yangi yurak bilan endigina hayotga qaytayotgan qizning yana xuruj qilib qolishidan xavotir olishdi.
Shaxnoza esa boshqa xulosaga bordi. Avvaliga “biror muammosi bordir”, deb o‘zini ovutdi. Keyin “balki mendan charchagandir”, deb o‘yladi. Oylar o‘tgan sari bu fikr og‘riqli bo‘lsa-da, haqiqatdek tuyula boshladi. U uni tashlab ketgan deb o‘ylardi. Eng og‘iri ham shu edi: hayotini saqlab qolish uchun yonida yurgan inson nega hech narsani tushuntirmasdan g‘oyib bo‘ldi?
Yigit esa bu paytda to‘rt devor orasida edi. Qamoqdagi tunlarning ko‘pida Shaxnozani o‘ylardi. U operatsiyadan omon chiqqanini eshitganida uzoq vaqt ichida birinchi marta yengil tortdi. Boriga shukur qilardi, yo‘g‘iga sabr qilardi. Qizni hatto jonidan ortiq sevishini endi yanada yaxshi tushunardi. Lekin o‘zi qilgan ishning gunohini ham tan olardi. Uni hech kim majburlamagan. Qarorni o‘zi qilgan, oqibatini ham o‘zi ko‘rishi kerak edi.
Qamoqqa ketishidan oldin u Shaxnozaga xat yozgan edi. Xatning boshida uzoq vaqt nima yozishni bilmay o‘tirgan, keyin barcha gapni yashirmasdan aytishga qaror qilgan edi:
“Boriga shukur qilardim, yo‘g‘iga sabr qilardim. Men seni hatto jonimdan ortiq sevardim. Menga hech kim qarz bermasligini bilardim. Yosh boladay xayol surib, mo‘jizani kutardim. Kutaverib oxiri menda boshqa chora qolmagandi. Xayolimni qorong‘ulik qoplardi, ko‘z oldimdan ketmasdi ko‘zlaring qop-qora. Seni deb o‘g‘irlikka qo‘l urdim men bechora.”
Keyingi satrlarni yozish undan ham qiyin bo‘ldi:
“Meni o‘ylama. Balki tuproq ostida yotarman, balki panjara ortida qamoqda o‘tirarman. Meni qidirib ko‘chalarda sarson bo‘lma. Sen baxtli bo‘lsang, men uchun shu yetadi. Sen bilan xayrlashyapman. Men o‘sha o‘g‘ri...”
Lekin bu xat Shaxnozaga yetib bormadi. Uni qizning yaqinlari olib qolishdi. “Hozir bilsa ko‘tara olmaydi”, deb o‘ylashdi. Bir kun beramiz, keyinroq tushuntiramiz deyishdi. Ammo kunlar oylarga, oylar esa yillarga aylandi. Xat esa unutilgan narsalar orasida qolib ketdi.
Oradan ikki yil o‘tdi.
Shaxnoza allaqachon shifoxona hayotidan chiqib, odatiy kunlariga qaytgandi. Tashqaridan qaraganda uning hayoti yana iziga tushgan edi. U yurardi, o‘qirdi, odamlar bilan gaplashardi, ba’zan kulardi. Faqat yuragining bir chetida o‘sha odamga tegishli joy bo‘sh turardi. Ikki yil davomida “nega ketdi?” degan savolga javob topolmadi.
Bir kuni uyda eski narsalarni yig‘ishtirishayotganida uning qo‘liga konvert tushdi. Dastlab e’tibor bermadi. Lekin ustidagi yozuvni ko‘rishi bilan qo‘llari muzlab ketgandek bo‘ldi.
Bu yozuvni u mingta yozuv orasidan ham taniydi.
Konvertni shoshilib ochdi. Birinchi satrni o‘qishi bilan yuragi qattiq ura boshladi. Ikkinchi satrda qo‘llari titradi. Xatning yarmiga yetganida ko‘zidan yosh tinmay oqa boshlagan edi.
Ikki yil davomida uni tashlab ketdi deb yurgan odam aslida uning hayotini saqlab qolish uchun jinoyatga qo‘l urgan edi. U yo‘qolib qolmagan, boshqa birini tanlamagan, undan voz kechmagan edi. Shaxnoza tirik qolishi uchun u o‘z hayotining ikki yilini to‘rt devor orasida o‘tkazayotgan edi.
— Nega menga aytmadingizlar?.. — dedi Shaxnoza yig‘lab.
Hech kim javob bera olmadi.
U xatni ko‘ksiga bosib uzoq yig‘ladi. Keyin ko‘z yoshlarini artib, bir qarorga keldi.
Endi unga faqat bitta narsa kerak edi.
Uni topish.
Shaxnoza o‘sha kundan boshlab uni qidira boshladi. Ikki yil davomida javobsiz qolgan savolning javobini topgan edi. Endi esa bu ikki yilni kimdir undan tortib olgandek tuyulardi.
Va u hali bilmasdi: ularning uchrashishiga juda oz vaqt qolgan edi.