1-bob PARCHALANISH

1-BOB

O‘rta asrlar .

Qilich va qalqon hukmronlik qilgan,

qirolliklarning taqdiri ba’zan birgina jang,

birgina xiyonat yoki birgina hukmdorning qarori

bilan o‘zgarib ketadigan shafqatsiz davr.

Ana shunday qirolliklardan biri — Avelion edi.

2Bir vaqtlar kuchli bo‘lgan bu qirollik endi

o‘zining avvalgi shon-shuhratidan faqat

xarobalar va xotiralarni saqlab qolgan edi. Uning

hududi qo‘shni qirolliklarnikidan kichik, qo‘shini

esa ancha zaif edi.

Savdo yo‘llarining qisqarishi, ketma-ket

hosilsizlik va yillar davomida davom etgan

urushlar Avelionni asta-sekin holdan toydirgandi.

Ammo qirollikning eng katta muammosi

uning zaifligi emas edi.

Zaiflikni boshqalar ham sezib qolgan edi.

Avelionni qirq besh yoshli Qirol Magnor

Avelion boshqarardi.

U hukmdor sifatida vazmin, ehtiyotkor va

xalqining taqdiriga befarq bo‘lmagan inson edi.

Ammo uning hayotidagi eng katta yo‘qotish qirol

bo‘lganidan ham oldin yuz bergan edi.

O‘g‘li dunyoga kelgan kuni uning rafiqasi —

Qirolicha Lyusanda vafot etgandi.

3Shu kundan boshlab yangi tug‘ilgan chaqaloq

nafaqat otasining o‘g‘li, balki Avelion tojining

yagona vorisiga aylandi.

Uning ismi — Magnus edi.

Oradan to‘qqiz yil o‘tdi.

Magnus hali bola edi.

Ammo saroydagi ko‘pchilik uni oddiy bola deb

bilmasdi. U tengdoshlariga qaraganda

vazminroq, kuzatuvchanroq va eng muhimi,

voqealarning sababini tushunishga harakat

qilardi. Unga biror narsa aytilsa, shunchaki

ishonmas, avval “Nega?” deb so‘rardi.

Bir kuni saroyning chekka xonasida Magnus

qirollikning bosh vaziri Endrik bilan shaxmat

o‘ynab o‘tirardi.

Dastlab Endrik bu o‘yinni oddiy mashg‘ulot

deb qabul qilgan edi. Ammo bir necha yurishdan

4so‘ng uning yuzidagi xotirjamlik yo‘qola

boshladi.

Magnus shoshmasdi. U donalarni shunchaki

siljitmas, raqibining keyingi yurishini, undan

keyingi yurishini va hatto undan keyingi

ehtimolni ham hisoblab chiqardi.

Endrik bir necha bor hujumdan chiqishga

urinib ko‘rdi. Ammo Magnus har safar yo‘lini

to‘sardi.

Oxiri vazir chuqur nafas oldi.

— Durang.

Magnus bosh irg‘adi. Ammo u g‘alabadan

xursand ham, durangdan xafa ham emasdi. U

shunchaki taxtaga qarab turardi.

Keyingi o‘yinda esa vazir ehtiyotkorroq

o‘ynadi. Bu safar Magnus xato qildi. Endrik

imkoniyatni qo‘ldan boy bermadi va uni mag‘lub

5etdi.

Magnusning ko‘zlari shaxmat taxtasidan

uzilmadi.

— Qayerda xato qildim? — dedi u.

Endrik jilmaydi.

— Sen yutqazganingni emas, nima uchun

yutqazganingni so‘rayapsan.

Magnus unga qaradi.

— Agar xatoni bilmasam, keyingi safar yana

takrorlayman.

Endrik bir zum jim qoldi. Shu payt u bu

bolaning boshqa bolalardan farqini yana bir bor

anglab yetdi.

Magnus yutishni emas, o‘rganishni xohlardi.

Saroy ahli orasida uning salohiyati haqida

gap-so‘zlar tarqala boshladi.

6Agar Magnus shu tarzda ulg‘aysa, u taxtga

o‘tirgan kuni Avelionning taqdiri o‘zgarishi

mumkin edi. Balki qirollikning siyosiy qudrati

qayta tiklanar. Balki boshqa qirolliklar Avelionni

yana jiddiy raqib sifatida ko‘ra boshlardi.

Balki Magnus butun qit’adagi kuchlar

muvozanatini o‘zgartiradigan hukmdorga

aylanishi mumkin edi.

Qirol Magnor ham bunga ishongan. U o‘g‘lini

juda yaxshi ko‘rardi.

Ammo taqdir ba’zan eng katta umidlarni eng

og‘ir sinovlar oldidan beradi.

Avelion uchun qora kunlar yaqinlashayotgan

edi.

Qirollik omborlari asta-sekin bo‘shab borardi.

G‘aznadagi oltin kamaygan, savdo

sustlashgan, hosil esa yildan yilga pasayib

7ketgandi.

Bozorlarda non narxi ko‘tarilardi.

Qishloqlarda esa odamlar kechki ovqat uchun

yetarli bug‘doy topa olmayotgan edi.

Chekka hududlardan saroyga kelayotgan

xatlar tobora bir xil mazmunga ega bo‘la

boshladi:

“Oziq-ovqat kerak.”

“Hosil yetishmadi.”

“Odamlar och.”

Ocharchilik hali Avelionni butunlay qamrab

olmagan edi. Ammo uning sovuq nafasi

allaqachon qirollik bo‘ylab kezib yurgandi.

Xalq esa hali ham saroy omborlarida

yetarlicha oziq-ovqat borligiga ishonardi.

Magnor esa haqiqatni bilardi.

8U kechalari yolg‘iz qolganida qirollik

xaritalarini oldiga yoyar, g‘azna hisoblarini

qayta-qayta tekshirtirar va chegaralardagi

vaziyat haqida hisobotlar o‘qirdi.

Har safar bir xil savol xayoliga kelardi:

“Avelionni yana qancha vaqt ushlab tura

olaman?”

U bitta narsani juda yaxshi bilardi. Och

qolgan xalq uzoq vaqt jim turmaydi. Ochlikdan

keyin norozilik keladi. Norozilikdan keyin

qo‘zg‘olon. Qo‘zg‘olondan keyin esa — fuqarolar

urushi.

Shuning uchun qirol qirollik kengashini

chaqirdi.

Kengash zalida Avelionning eng muhim

kishilari yig‘ilgan edi.

Bosh vazir Endrik.

9Bir necha maslahatchi.

Va stolning narigi tomonida, zirhli kiyimda,

yuzida yillar davomida janglarda qolgan chandiq

bilan o‘tirgan Bosh qo‘mondon Daryus Davendor.

Daryus oddiy askar emasdi. U yoshligidan

Avelion qo‘shinida xizmat qilgan, o‘nlab

janglarda qatnashgan va chegaradagi urushlarda

qirollikning eng og‘ir g‘alabalarini ta’minlagan

edi.

Ammo Daryusning Avelionga sadoqati

shunchaki qasamyod bilan bog‘liq emasdi.

Uning oilasi Taro bilan bo‘lgan eski urushda

deyarli butunlay yo‘q qilingandi. Otasi jangda

o‘lgan. Akasi qaytib kelmagan. Qishlog‘i esa Taro

qo‘shini tomonidan yoqib yuborilgandi.

Daryus o‘sha kuni hali o‘smir edi. U olov

ichida kulga aylangan uylar orasidan tirik qolgan

singlisini olib chiqqan. Ammo singlisi ham o‘sha

kecha vafot etgan.

10Shundan beri Daryus uchun Taro shunchaki

davlat emasdi. Taro — uning hayotini olib ketgan

dushman edi.

Shu sababli u Avelionga qilich bilan xizmat

qilishni o‘z hayotining ma’nosiga aylantirgandi.

Magnor taxtida jim o‘tirardi. So‘ng gap

boshladi:

— Mamlakatimiz shu tarzda davom eta

olmaydi.

Zalda sukut cho‘kdi.

— G‘aznamiz kamaymoqda. Omborlarimiz

bo‘shamoqda. Xalqimizning sabri ham cheksiz

emas. Agar zudlik bilan choralar ko‘rmasak,

ocharchilik boshlanadi.

Qirol bir zum to‘xtadi.

— Ocharchilikdan keyin esa qo‘zg‘olon keladi.

Agar qo‘zg‘olon boshlansa, Avelion ichidan

11yemirila boshlaydi.

Endrik bosh irg‘adi. Magnor davom etdi:

— Bizga oziq-ovqat kerak. Hozir esa uni

o‘zimiz yetishtirishga vaqtimiz yo‘q. Shuning

uchun boshqa qirollikdan yordam so‘rashimiz

kerak.

Endrik oldinga chiqdi.

— Qirolim, buning uchun Taro qirolligiga

murojaat qilishimiz kerak.

Zal birdan shovqin-suron bilan to‘ldi.

Daryusning nigohi keskin o‘zgardi. U asta-sekin

o‘rnidan turdi.

— Qaysi qirollikka?

Endrik unga qaradi.

— Taroga.

Daryusning qo‘llari musht bo‘lib tugildi.

12— Siz bu nomni yana bir bor takrorlashga

jur’at qilyapsizmi?

— Daryus...

— Yo‘q, qirolim.

Uning ovozi baland emasdi. Ammo undagi

g‘azab butun zalni bosib olgandi.

— Men bu nomni o‘nlab yillar unutishga

harakat qildim.

Daryus Endrik tomon yurdi.

— Siz ularning nima qilganini bilasizmi?

Endrik jim qoldi.

— Ular mening uyimni yoqishgan.

Daryusning ovozi titradi.

— Otamni o‘ldirishgan.

Bir qadam.

13— Akamni olib ketishgan.

Yana bir qadam.

— Singlim esa o‘sha tun qo‘rquvdan vafot

etgan.

Zal jimib qoldi.

— Endi siz menga o‘sha xalq oldiga borib,

“Bizga non beringlar”, demoqchimisiz?

Endrik xotirjam javob berdi:

— Men sizning og‘riqingizni inkor

qilmayapman. Men qirollikning kelajagini

o‘ylayapman.

Daryus achchiq kuldi.

— Kelajak?

U qirolga qaradi.

— Qirolim, tarixni unutgan odam kelajakni

ham yo‘qotadi.

14

Magnor jiddiy ohangda dedi:

— Daryus, biz o‘tmishni unutmaymiz.

— Unda nega ularni kechiryapmiz?

— Men ularni kechirayotganim yo‘q.

— Sulh nima unda?

Magnor o‘rnidan turdi.

— Omon qolish.

Daryus jim qoldi. Magnor unga tikildi.

— Men sizning oilangizdan ayrilganingizni

bilaman. Sizning og‘riqingizni ham

tushunaman. Ammo men butun Avelionni

sizning og‘riqingiz bilan boshqara olmayman.

Daryusning ko‘zlari sovidi. Bu gap unga

qattiq botgan edi.

15— Demak, men yillar davomida bu qirollik

uchun qon to‘kibman-u, endi mening qasosim

“og‘riq” bo‘lib qoldimi?

— Men bunday demadim.

— Ammo shuni nazarda tutdingiz.

Endrik aralashdi:

— Daryus, agar Taro yordam bersa, minglab

odamlarning hayoti saqlanadi.

— Agar ular yordam bermasa-chi?

Daryus stolga egildi.

— Agar ular Avelionning zaiflashganini bilib,

bizdan narx talab qilishsa-chi? Agar

oziq-ovqat o‘rniga qal’alarimizni

so‘rashsa-chi? Agar ular bizga yordam berib,

keyin qarz evaziga qirolligimizni tiz

cho‘ktirishsa-chi?

16Bu safar zalda hech kim darhol javob bera

olmadi. Daryus davom etdi:

— Sizlar mening g‘azabimni ko‘ryapsizlar.

U qirolga qaradi.

— Men esa sizlar ko‘rmayotgan xavfni

ko‘ryapman.

Magnor bir necha soniya jim turdi. So‘ng

dedi:

— Hujum qilishni taklif qilyapsizmi?

— Ha.

— Bizda yetarlicha qo‘shin yo‘q.

— Bor qo‘shinimiz bilan chegaradagi

qal’alarni egallashimiz mumkin.

— Ammo butun Taro qirolligini bosib

ololmaymiz.

— Men butun qirollikni bosib olishni

aytmadim.

17Magnor unga qattiq tikildi.

— Har qanday urush xalqimizdan qon talab

qiladi.

Daryusning javobi darhol keldi:

— Ba’zan bugun to‘kilgan qon ertaga

to‘kiladigan minglab qonning oldini oladi.

Magnor boshini chayqadi.

— Yo‘q.

Uning ovozi qat’iy edi.

— Men Avelionni yana bir urushga

tashlamayman.

Daryus bir necha soniya qirolga tikilib turdi.

So‘ng sekin dedi:

— Demak, siz sulhni tanladingiz.

— Ha.

18— Unda umid qilamanki, qirolim...

Daryus eshik tomon yurdi.

— ...siz tanlagan yo‘l Avelionning qabristoniga

olib bormaydi.

U eshik oldida bir zum to‘xtadi. Keyin chiqib

ketdi.

Magnor uning ortidan qarab qoldi. Endrik esa

xavotir bilan qirolga qaradi.

— Qirolim...

Magnor hech narsa demadi. Ammo u ham

Daryusdagi o‘zgarishni sezgandi. Bu oddiy

norozilik emasdi.

Daryus endi qirolning qaroriga qarshi edi.

Kengash tarqab ketgach, saroy deyarli

huvillab qoldi.

19Daryus esa qo‘shin qarorgohiga qaytdi. U

qilichini stol ustiga qo‘ydi. Yonidagi eski sandiqni

ochdi. Ichidan kuygan, yarim qoraygan bir

parcha matoni oldi.

Bu — uning bolalikdagi uyidan qolgan yagona

narsa edi.

Daryus uni qo‘lida mahkam siqdi. Ko‘zlari

sovuq edi.

— Siz meni to‘xtatishingiz mumkin, Magnor...

U deraza ortidagi qorong‘i qirollikka qaradi.

— Ammo Avelionni zaiflashtirishingizga yo‘l

qo‘ymayman.

U bir zum sukut saqladi.

— Agar taxtdagi odam qirollikni himoya qila

olmasa...

Daryusning nigohi qattiqlashdi.

20— ...unda uni himoya qiladigan boshqa odam

topiladi.

Daryus o‘sha kecha bir qarorga keldi.

Avelionni qirol emas, kuch qutqaradi. Va u

kuch kimning qo‘lida bo‘lishi kerakligini u

allaqachon bilardi.